Badania profilaktyczne w kierunku nowotworów – kompletny przewodnik

Większość nowotworów wykrytych we wczesnym stadium ma szansę wyleczenia przekraczającą 90%. Problem w tym, że rak rzadko boli na początku – rozwija się miesiącami, czasem latami, nie dając żadnych sygnałów ostrzegawczych. Właśnie dlatego regularne badania profilaktyczne to nie paranoja, tylko najbardziej racjonalna decyzja, jaką możesz podjąć dla swojego zdrowia.

Najważniejsze informacje w skrócie:

• Kiedy zacząć? Pierwsze badania przesiewowe (cytologia, kontrola znamion) powinny rozpocząć się już około 25. roku życia, a po 50. roku życia lista rozszerza się o mammografię, kolonoskopię i badanie PSA
• Ile to kosztuje? Wiele kluczowych badań objętych jest programami NFZ – mammografia, kolonoskopia czy cytologia są bezpłatne dla osób w odpowiednim wieku
• Co dają badania? Nowotwór wykryty w stadium I ma 5-letnie przeżycie na poziomie 90-98%, podczas gdy w stadium IV spada to do 10-30% – różnica jest dramatyczna

Czym właściwie jest profilaktyka nowotworowa?

Profilaktykę dzielimy na trzy poziomy, choć w codziennym życiu najczęściej mówimy o dwóch pierwszych. Profilaktyka pierwotna to wszystko, co robisz, żeby w ogóle nie zachorować – zdrowa dieta, aktywność fizyczna, unikanie tytoniu i nadmiernej ekspozycji na słońce. Profilaktyka wtórna to już konkretne badania, które mają wykryć nowotwór zanim da objawy. I właśnie o niej będzie ten artykuł.

Istnieje jeszcze profilaktyka trzeciorzędowa, która dotyczy osób po przebytym leczeniu onkologicznym – to działania zapobiegające nawrotom i łagodzące skutki terapii.

Badania przesiewowe różnią się od badań diagnostycznych. Przesiewowe robisz, gdy nic cię nie boli i czujesz się zdrowy – to właśnie one mają wyłapać problem na samym początku. Diagnostyczne zleca lekarz, gdy już pojawiają się niepokojące objawy. W idealnym świecie chcemy, żeby diagnostyka w ogóle nie była potrzebna – bo wszystko złapaliśmy wcześniej.

Rak piersi – dla każdej kobiety po czterdziestce

Rak piersi to najczęściej diagnozowany nowotwór u kobiet na świecie. W Polsce każdego roku rozpoznaje się go u około 19 tysięcy pacjentek. Dobra wiadomość? Wykryty wcześnie daje niemal 100% szans na wyleczenie.

Samobadanie piersi powinnaś wykonywać raz w miesiącu, najlepiej 5-7 dni po zakończeniu miesiączki, gdy gruczoł jest najmniej tkankowy i łatwiej wyczuć ewentualne zmiany. Po menopauzie wybierz stały dzień miesiąca – na przykład pierwszy. Stań przed lustrem, unieś ręce, obejrzyj piersi pod kątem zmian w wyglądzie, asymetrii czy wciągnięć skóry. Potem, leżąc na plecach, okrężnymi ruchami opuszkami palców przebadaj całą pierś i pachę. Szukasz guzków, stwardnień, wszystkiego co wydaje się nietypowe.

USG piersi warto robić raz w roku, szczególnie u kobiet poniżej 40. roku życia lub z gęstą tkanką gruczołową, gdzie mammografia jest mniej czuła. To badanie bezpieczne, nieinwazyjne i dostępne – choć już niekoniecznie w ramach NFZ bez konkretnych wskazań.

Mammografia to złoty standard. Program profilaktyki raka piersi NFZ obejmuje kobiety w wieku 45-74 lata – możesz wykonać badanie co dwa lata zupełnie bezpłatnie. Nie potrzebujesz skierowania, wystarczy zgłosić się do punktu realizującego program z dowodem osobistym i numerem PESEL. Jeśli masz mniej niż 45 lat, ale w rodzinie występował rak piersi (szczególnie u mamy lub siostry przed menopauzą), porozmawiaj z lekarzem o wcześniejszym rozpoczęciu badań.

Kobiety z mutacjami genów BRCA1 lub BRCA2 to grupa szczególnego ryzyka – ich szansa na zachorowanie w ciągu życia sięga 60-80%. W ich przypadku zaleca się nie tylko wcześniejsze rozpoczęcie mammografii, ale też dodatkowe badanie MRI piersi raz w roku.

Rak szyjki macicy – da się go całkowicie wyeliminować

To jeden z niewielu nowotworów, które można praktycznie wyeliminować dzięki profilaktyce. Rak szyjki macicy w ponad 99% przypadków jest związany z przewlekłym zakażeniem wirusem HPV (brodawczaka ludzkiego). A to oznacza dwie rzeczy: możemy się zaszczepić i możemy to wykrywać bardzo wcześnie.

Cytologia powinna być wykonywana u kobiet między 25. a 64. rokiem życia co trzy lata – właśnie z taką częstotliwością działa program profilaktyki NFZ. Badanie polega na pobraniu komórek z szyjki macicy i ocenie ich pod mikroskopem. Wyłapuje nie tylko komórki nowotworowe, ale też stany przedrakowe, które można wyleczyć prostym zabiegiem ambulatoryjnym.

Przygotowanie do cytologii jest proste: umów się na termin między miesiączkami, najlepiej w połowie cyklu. Przez 48 godzin przed badaniem unikaj stosunków, czopków dopochwowych i irygacji. To wszystko.

Test HPV to nowsze narzędzie, które w niektórych krajach już wypiera tradycyjną cytologię. Wykrywa obecność wysokoonkogennych typów wirusa HPV, które mogą prowadzić do raka. W Polsce stopniowo wprowadza się go jako uzupełnienie cytologii u kobiet po 30. roku życia.

Szczepienie przeciw HPV to najbardziej skuteczna forma prewencji. Od 2023 roku jest bezpłatne dla wszystkich dziewczynek i chłopców w wieku 12-13 lat w ramach Programu Szczepień Ochronnych. Najlepiej zaszczepić się przed pierwszym kontaktem seksualnym, choć szczepionka ma sens również później.

„Wczesne wykrycie raka zwiększa 5-letnie przeżycie nawet do 90%, podczas gdy w zaawansowanych stadiach spada ono poniżej 20%” – Światowa Organizacja Zdrowia

Rak jelita grubego – kolonoskopia, której się boisz (a nie musisz)

Rak jelita grubego to drugi co do częstości nowotwór w Polsce – rocznie diagnozuje się go u około 17 tysięcy osób. Rozwija się powoli, najczęściej z łagodnych polipów, które przez lata przekształcają się w nowotwór. I właśnie dlatego profilaktyka działa tu wyjątkowo dobrze.

Kolonoskopia to badanie, które wzbudza najwięcej obaw, ale jest najbardziej skuteczne. Po 50. roku życia każdy powinien je wykonać – również w ramach bezpłatnego programu NFZ (50-65 lat). Jeśli wszystko jest w porządku, następne badanie dopiero za 10 lat. Jeśli lekarz znajdzie i usunie polipy, ustali indywidualny harmonogram kontroli.

Największym wyzwaniem jest przygotowanie – musisz przez dwa dni stosować dietę bezresztową (bez błonnika, nabiału, surówek) i wypić około dwóch litrów specjalnego preparatu, który całkowicie oczyści jelito. Brzmi nieprzyjemnie? Tak. Ale samo badanie trwa 20-30 minut, wykonuje się je w znieczuleniu i niczego nie pamiętasz. A może uratować ci życie.

Test na krew utajoną w kale (FOBT) to alternatywa dla osób, które absolutnie nie mogą lub nie chcą wykonać kolonoskopii. Możesz go zrobić w domu – wystarczy pobrać próbkę kału i dostarczyć do laboratorium. Jeśli wynik będzie dodatni, i tak skierują cię na kolonoskopię. Dlatego to tylko opcja drugiego wyboru.

Osoby z przewlekłymi chorobami zapalnymi jelit (choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego) lub z rakiem jelita w rodzinie powinny zacząć badania wcześniej – często już około 40. roku życia lub nawet wcześniej, w zależności od wywiadu rodzinnego.

Rak prostaty – PSA i wieczny dylemat

Profilaktyka raka prostaty to najbardziej kontrowersyjny temat w onkologii. Dlaczego? Bo z jednej strony rak prostaty to najczęstszy nowotwór u mężczyzn (nie licząc raka skóry), z drugiej – wiele przypadków nigdy nie zagraża życiu i nie wymaga leczenia. Problem pojawia się, gdy zaczynamy leczyć nowotwory, które normalnie rosłyby tak wolno, że mężczyzna zmarłby z zupełnie innej przyczyny za 20 lat.

Badanie PSA (antygen swoisty dla prostaty) to prosty test krwi. Podwyższony poziom PSA może wskazywać na raka, ale też na łagodny rozrost prostaty, zapalenie, a nawet na to, że dzień wcześniej jechałeś dłużej na rowerze. Dlatego jeden wynik nic nie znaczy – liczą się zmiany w czasie.

Obecnie zalecenia są ostrożne: rozmowa z lekarzem o badaniu PSA powinna odbyć się około 50. roku życia (45 lat, jeśli są czynniki ryzyka). To nie jest badanie, które „po prostu się robi”. To decyzja, którą podejmujesz świadomie, rozumiejąc zarówno korzyści, jak i potencjalne skutki – włącznie z możliwością wykrycia nowotworu, którego może lepiej byłoby nie znajdować.

Badanie per rectum (DRE) to ocena palpacyjna prostaty przez odbyt. Lekarz może wyczuć guz, twardość czy asymetrię gruczołu. Wykonuje się je podczas wizyty urologicznej, często równolegle z PSA.

Mężczyźni z rakiem prostaty w rodzinie lub pochodzenia afrykańskiego mają podwyższone ryzyko i powinni rozpocząć rozmowy o profilaktyce wcześniej – już około 40-45 lat.

Rak płuca – jeśli kiedykolwiek paliłeś

Rak płuca to najczęstsza przyczyna zgonów nowotworowych na świecie. W Polsce każdego roku zabija około 22 tysięcy osób. Największym czynnikiem ryzyka jest palenie tytoniu – odpowiada za około 85% wszystkich przypadków.

Niskodawkowa tomografia komputerowa (LDCT) to jedyne badanie, które udowodniono, że zmniejsza śmiertelność z powodu raka płuca. Zalecane jest dla osób między 50. a 80. rokiem życia, które:

• palą obecnie lub rzuciły w ciągu ostatnich 15 lat,
• mają za sobą co najmniej 20 paczkolat (paczkolata = liczba paczek dziennie × liczba lat palenia).

Jeśli paliłeś paczkę dziennie przez 20 lat lub dwie paczki przez 10 lat – kwalifikujesz się. W Polsce LDCT nie jest jeszcze objęte programem populacyjnym NFZ, co jest ogromnym problemem. Prywatnie kosztuje 300-600 złotych.

Ważne: rutynowe prześwietlenie klatki piersiowej (RTG) nie jest skuteczne w wykrywaniu wczesnego raka płuca. Jest za mało czułe. Jeśli należysz do grupy ryzyka, potrzebujesz LDCT, nie RTG.

Najskuteczniejszą profilaktyką pozostaje rzucenie palenia. Już po 5-10 latach od rzucenia ryzyko raka płuca spada o połowę w porównaniu z osobami nadal palącymi.

Czerniak i inne nowotwory skóry – Twoje znamiona wymagają uwagi

Nowotwory skóry to najczęstsze nowotwory u ludzi – na szczęście większość z nich (rak podstawnokomórkowy, płaskonabłonkowy) rozwija się powoli i rzadko daje przerzuty. Groźny jest czerniak, który może zabić w ciągu miesięcy, jeśli nie zostanie wykryty wcześnie.

Samokontrola skóry powinna odbywać się co 2-3 miesiące. Stań nago przed lustrem w dobrym świetle i obejrzyj całe ciało – skórę głowy (poproś kogoś o pomoc), przestrzenie między palcami, podeszwy stóp, okolice intymne. Sprawdź wszystkie znamiona według zasady ABCDE:

• A (asymetry) – asymetria, połówki znamienia różnią się
• B (border) – brzegi nieregularne, postrzępione, rozmyte
• C (color) – kolor nierównomierny, różne odcienie brązu, czerni, czerwieni
• D (diameter) – średnica większa niż 6 mm (wielkość końcówki ołówka)
• E (evolution) – ewolucja, zmiana wyglądu w czasie

Każda zmiana, która spełnia którekolwiek z tych kryteriów, wymaga konsultacji dermatologicznej.

Badanie dermatoskopowe u lekarza warto wykonywać raz w roku, szczególnie jeśli masz dużo znamion, jasną skórę, w rodzinie występował czerniak lub intensywnie opalałeś się lub ulegałeś oparzeniom słonecznym w dzieciństwie. Dermatolog ocenia znamiona pod mikroskopem dermatoskopowym i może wykryć niepokojące zmiany, które gołym okiem nie są widoczne.

Najważniejsza profilaktyka? Kremy z filtrem SPF 30-50 codziennie, unikanie słońca między 10 a 16, noszenie nakrycia głowy i okularów słonecznych. Solarium to całkowicie zbędne ryzyko – Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem sklasyfikowała promieniowanie UV z solariów jako czynnik rakotwórczy grupy I (najwyższe ryzyko).

Inne nowotwory – kiedy szczególna czujność

Rak żołądka w Polsce występuje coraz rzadziej, ale nadal należy do częstych nowotworów układu pokarmowego. Gastroskopia nie jest badaniem przesiewowym dla całej populacji, ale powinieneś je wykonać, jeśli: masz uporczywe dolegliwości żołądkowe, w rodzinie wystąpił rak żołądka, jesteś zakażony bakterią Helicobacter pylori, masz atroficzne zapalenie błony śluzowej żołądka lub polipy.

Rak wątroby rozwija się najczęściej na tle marskości wątroby – bez względu na jej przyczynę (alkohol, wirusowe zapalenie wątroby B czy C, stłuszczenie). Osoby z marskością powinny wykonywać USG jamy brzusznej i oznaczać AFP (alfa-fetoproteina) co 6 miesięcy.

Rak jajnika to cichy zabójca – nie ma skutecznych badań przesiewowych. Nie ma sensu robić „prewencyjnie” markera CA 125, bo jego podwyższenie może oznaczać wszystko i nic (endometrioza, miesiączka, cysta, zapalenie). Kluczowe są objawy: wzdęcia, uczucie pełności, ból w podbrzuszu, częstomocz, utrata apetytu trwające dłużej niż kilka tygodni. Wtedy – natychmiast do ginekologa.

Rak tarczycy wykrywa się najczęściej przypadkowo podczas USG szyi wykonywanego z innych powodów. Jeśli w dzieciństwie byłeś napromieniany w okolicy głowy i szyi lub w rodzinie występował rak rdzeniasty tarczycy, wykonuj regularnie USG tarczycy.

Badania genetyczne – czy powinieneś wiedzieć?

Większość nowotworów to tzw. nowotwory sporadyczne – powstają przez przypadkowy splot niekorzystnych zdarzeń w komórkach. Ale około 5-10% nowotworów ma podłoże dziedziczne – przekazywane są mutacje genów, które drastycznie zwiększają ryzyko zachorowania.

Najsłynniejsze geny to BRCA1 i BRCA2 – ich mutacje zwiększają ryzyko raka piersi do 70-80% i raka jajnika do 40-50% w ciągu życia. Test genetyczny powinnaś rozważyć, jeśli:

• w rodzinie (w linii prostej) wystąpił rak piersi przed 50. rokiem życia,
• ktoś w rodzinie miał oba nowotwory: piersi i jajnika,
• wystąpił rak piersi u mężczyzny w rodzinie,
• pochodzisz z populacji aszkenazyjskich Żydów (częstość mutacji to 1 na 40 osób).

Zespół Lyncha to dziedziczna predyspozycja do raka jelita grubego, ale też raka endometrium, żołądka, jajnika i innych. Osoby z tym zespołem powinny wykonywać kolonoskopię co 1-2 lata, począwszy od 20-25 lat.

Konsultacja genetyczna w Poradni Genetycznej jest refundowana przez NFZ, jeśli spełniasz kryteria. Genetyk omówi z tobą wywiad rodzinny, oszacuje ryzyko i – jeśli to zasadne – zleci test. Miej jednak świadomość, że wiedza o mutacji to ogromna wiedza – zmieni sposób, w jaki będziesz podchodzić do swojego zdrowia i może wpłynąć na decyzje życiowe.

Markery nowotworowe – nie rób ich „na wszelki wypadek”

To jeden z najczęstszych błędów w profilaktyce. Markery nowotworowe (CEA, CA 19-9, CA 125, AFP i inne) to nie są badania przesiewowe. Powstały do monitorowania leczenia u osób, które już chorują na nowotwór, a nie do wykrywania raka u zdrowych ludzi.

Dlaczego ich nie robić samemu? Bo ich podwyższenie może mieć dziesiątki przyczyn nienowotworowych. CA 125 rośnie przy endometriozie, miesiączce, ciąży. CEA przy paleniu tytoniu, chorobach wątroby, zapaleniu jelit. Niepotrzebnie się nastraszysz, a wykrywalność rzeczywistego nowotworu będzie minimalna.

Jedynym markerem stosowanym w profilaktyce u wybranych grup jest PSA – i to właśnie przez jego ograniczenia tak dużo się o nim dyskutuje.

Jak się przygotować do najważniejszych badań

Kolonoskopia wymaga najwięcej przygotowania. Na 2-3 dni przed badaniem zacznij dietę bezresztową – tylko płynne zupy, biała pieczywa, gotowane mięso, unikaj surówek, warzyw, owoców, pełnych ziaren, nabiału. Dzień przed badaniem od rana tylko płyny (herbata, woda, klarowne buliony). Po południu zaczniesz pić preparat oczyszczający (najczęściej dzielony na dwie dawki – wieczorem i rano). Preparat nie smakuje dobrze, ale można go schłodzić i pić przez słomkę. Ostatnie wypróżnienie powinno być praktycznie przejrzyste.

Mammografia wykonuj w pierwszej połowie cyklu (5-12 dzień), kiedy piersi są mniej tkliwe. Nie stosuj w dniu badania dezodorantu, pudru ani kremów na okolicę piersi i pach – mogą dać artefakty na obrazie.

Badania krwi (morfologia, biochemia) najlepiej wykonywać rano, na czczo (8-12 godzin od ostatniego posiłku). Możesz pić wodę. PSA powinno być wykonane przynajmniej 48 godzin po wytryseku i kilka dni po intensywnym wysiłku fizycznym (zwłaszcza jazda na rowerze).

Cytologia – jak już wspominałem – między miesiączkami, bez stosunków i środków dopochwowych przez 48 godzin wcześniej.

Programy NFZ – bezpłatne badania, z których warto skorzystać

Narodowy Fundusz Zdrowia finansuje obecnie trzy kluczowe programy profilaktyki nowotworowej:

Program	Dla kogo	Co obejmuje	Jak często
Profilaktyka raka szyjki macicy	Kobiety 25-59 lat	Cytologia	Co 3 lata
Profilaktyka raka piersi	Kobiety 45-74 lata	Mammografia	Co 2 lata
Profilaktyka raka jelita grubego	Kobiety i mężczyźni 50-65 lat	Kolonoskopia	Jednorazowo (potem wg wskazań)

Nie potrzebujesz skierowania od lekarza – wystarczy zgłosić się z dowodem osobistym do placówki realizującej program. Listę punktów znajdziesz na stronie NFZ lub pod numerem infolinii 800 190 590.

Poza programami populacyjnymi, na podstawie skierowania od lekarza możesz wykonać w ramach NFZ praktycznie każde potrzebne badanie – od USG po gastroskopię. Pytanie tylko, jak długo będziesz czekać. W przypadku podejrzenia nowotworu obowiązują szybkie ścieżki diagnostyczne – pakiet Diagnostyki i Leczenia Chorób Nowotworowych (DiLO).

Twój osobisty kalendarz badań – co i kiedy

20-30 lat: Od 25. roku życia kobiety rozpoczynają cytologię co 3 lata. Wszyscy powinni regularnie kontrolować znamiona (dermatolog raz na rok lub 2 lata, samokontrola co 2-3 miesiące). Kobiety – comiesięczne samobadanie piersi. Mężczyźni – comiesięczne samobadanie jąder (rak jądra to najczęstszy nowotwór u mężczyzn 20-39 lat).

30-40 lat: Kontynuacja powyższych. Kobiety mogą dodać coroczne USG piersi, jeśli występują czynniki ryzyka lub gęsta tkanka gruczołowa. Jeśli w bliskiej rodzinie był rak jelita grubego przed 60. rokiem życia – rozważ kolonoskopię już teraz.

40-50 lat: Mężczyźni po 45. roku życia – rozmowa z lekarzem o PSA, szczególnie przy obciążeniu rodzinnym. Kobiety – jeśli jeszcze nie, to teraz obowiązkowo mammografia (w NFZ od 45 lat). Wszyscy z czynnikami ryzyka raka płuca (palacze) – rozważyć LDCT.

50+ lat: Pełny program. Mammografia co 2 lata, kolonoskopia (jednorazowo, potem według wskazań lekarza), PSA co rok lub co 2 lata po konsultacji z lekarzem. Dermatolog, cytologia – kontynuacja. Jeśli jesteś palaczem lub byłeś – LDCT co roku.

60+ lat: Kontynuacja powyższych. Część badań (jak kolonoskopia) może już nie być powtarzana, jeśli wcześniejsze wyniki były prawidłowe i nie ma nowych czynników ryzyka.

Pamiętaj: to ogólne wytyczne. Twój osobisty kalendarz może wyglądać zupełnie inaczej w zależności od wywiadu rodzinnego, chorób współistniejących i indywidualnych czynników ryzyka. Najlepiej ustal go z lekarzem pierwszego kontaktu lub w ramach kompleksowej wizyty medycyny prewencyjnej.

Objawy alarmowe – kiedy nie czekać na rutynową kontrolę

Badania profilaktyczne to jedno, ale są sytuacje, kiedy nie możesz czekać na kolejny zaplanowany termin. Jeśli zauważysz którykolwiek z poniższych objawów, zgłoś się do lekarza niezwłocznie:

Niezamierzona utrata wagi (więcej niż 5 kg w ciągu miesiąca bez diety), utrzymująca się gorączka o nieznanej przyczynie, narastające osłabienie i zmęczenie nieproporcjonalne do wysiłku. Powiększone, twarde, niebolesne węzły chłonne (szczególnie na szyi, w pachach, w pachwinach). Uporczywy kaszel dłużej niż 3 tygodnie, krwioplucie, duszność. Zmiany w rytmie wypróżnień, krew w stolcu, czarne stolce. Trudności w połykaniu, uporczywa niestrawność. Nietypowe krwawienia – z pochwy po menopauzie, krew w moczu. Zmieniające się znamię, niegojąca się rana. Guzek w piersi, wciągnięcie brodawki, wypływ z brodawki. Utrzymujący się ból w jednym miejscu bez urazu.

To nie są objawy, które „przejdą same”. To są czerwone flagi wymagające diagnostyki – czasem pilnej.

Mit o nieomylnych testach i inne błędne przekonania

„Markery nowotworowe wykryją każdego raka na samym początku” – to niestety mit. Jak już wspomniałem, markery nie są badaniami przesiewowymi i mają ograniczoną wartość u osób zdrowych.

„Badania profilaktyczne są potrzebne tylko osobom chorym lub z rodzin obciążonych nowotworami” – absolutnie nieprawda. Większość nowotworów wystąpi u osób bez żadnego obciążenia rodzinnego. Profilaktyka jest dla wszystkich.

„Kolonoskopia jest niebezpieczna i często kończy się powikłaniami” – to badanie jest niezwykle bezpieczne. Ryzyko poważnych powikłań (perforacja, krwawienie) wynosi około 0,1-0,3%. Korzyści przewyższają ryzyko wielokrotnie.

„Jeśli nic mnie nie boli, jestem zdrowy” – właśnie to jest największy mit onkologii. Ból to późny objaw. Rak piersi, jelita, szyjki macicy – nie bolą na początku. Dlatego czekanie na objawy to strategia przegrywająca.

„Im więcej badań zrobię, tym lepiej” – też nie do końca prawda. Nadmierna diagnostyka prowadzi do nadrozpoznawalności (wykrywania „nowotworów”, które nigdy by nie zagroziły życiu) i niepotrzebnego leczenia. Każde badanie powinno mieć uzasadnienie medyczne.

Gdzie szukać pomocy i wsparcia

Jeśli masz pytania dotyczące profilaktyki nowotworowej lub niepokoisz się o swoje zdrowie, zaczni od lekarza pierwszego kontaktu (POZ). To pierwszy i najważniejszy punkt kontaktu z systemem ochrony zdrowia. Lekarz POZ wyjaśni wątpliwości, zleci podstawowe badania i w razie potrzeby wystawi skierowanie do specjalisty.

Programy populacyjne NFZ – sprawdź na stronie https://www.gov.pl/profilaktyka-nowotworow listę punktów realizujących bezpłatne badania przesiewowe w twojej okolicy.

Infolinia Onkologiczna Fundacji „Alivia” – 800 300 900 – bezpłatna pomoc psychoonkologiczna i informacje dla pacjentów onkologicznych i ich bliskich.

Poradnie Genetyczne – jeśli w twojej rodzinie występowały nowotwory, skonsultuj się w poradni genetycznej. Lista placówek na stronie Ministerstwa Zdrowia.

Ogólnopolski Telefon Zaufania dla Osób Dorosłych w Kryzysie Emocjonalnym – 116 123 – jeśli wynik badania lub sama obawa przed chorobą wywołują u ciebie silny stres.

Organizacje pacjenckie – Polska Koalicja Pacjentów Onkologicznych, Federacja Stowarzyszeń Amazonki, Polski Związek Stowarzyszeń Laryngektomowanych – oferują wsparcie, edukację i pomoc prawną.

Zdrowie nie lubi odkładania na później

Profilaktyka nowotworowa to nie jest coś, co robisz raz na jakiś czas, gdy akurat przypomni ci się temat albo przestraszysz się czyjegoś przykładu. To systematyczne, świadome działanie – trochę jak szczotkowanie zębów czy płacenie składek ubezpieczeniowych. Nikt nie lubi chodzić do dentysty, ale wolisz pójść na przegląd niż stracić ząb. Z nowotworami jest dokładnie tak samo, tylko stawka jest nieporównanie wyższa.

Nie musisz robić wszystkiego od razu. Zacznij od jednego badania – tego, które jest najbardziej pilne w twoim wieku i płci. Wykonaj cytologię, umów się na mammografię, zrób wreszcie tę odkładaną kolonoskopię. A potem po prostu trzymaj się planu. Zapisz sobie w kalendarzu telefonu przypomnienia, stwórz dokument z datami badań, poproś lekarza o wydruk z harmonogramem. Znajdź sposób, który zadziała na ciebie.

Pamiętaj też, że profilaktyka to nie tylko badania. To przede wszystkim styl życia, który zmniejsza ryzyko zachorowania. Rzucenie palenia redukuje ryzyko wielu nowotworów o 30-50%. Utrzymanie prawidłowej masy ciała zmniejsza ryzyko co najmniej 13 różnych typów raka. Aktywność fizyczna, dieta bogata w warzywa i owoce, ograniczenie alkoholu, ochrona przed słońcem – to wszystko działa. Naprawdę działa.

Ostatnia rzecz: jeśli z tego artykułu zapamiętasz tylko jedną informację, niech to będzie ta – większość nowotworów wykrytych wcześnie da się wyleczyć. To nie jest gra, w którą wchodzisz bez szans. To gra, którą możesz wygrać, jeśli tylko będziesz grał mądrze. A mądrze oznacza: regularnie, systematycznie i bez strachu przed tym, co możesz odkryć. Bo lęk przed wiedzą jeszcze nikogo nie uratował.

Twoje zdrowie, twoja decyzja, twoje życie. Ale decyzja podejmowana dziś może zaważyć na następnych dziesięcioleciach. Warto o tym pamiętać, kiedy następnym razem pomyślisz „zrobię to za rok” albo „na pewno nic mi nie jest”.

---

Przypisy i źródła

1. American Cancer Society (2024). „Cancer Facts & Figures 2024”. https://www.cancer.org/
2. Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie. „Epidemiologia nowotworów w Polsce”. https://onkologia.org.pl/
3. U.S. Preventive Services Task Force (USPSTF). „Cancer Screening Recommendations”. https://www.uspreventiveservicestaskforce.org/
4. World Health Organization (WHO). „Cancer Prevention and Control”. https://www.who.int/cancer/prevention/
5. National Cancer Institute. „Breast Cancer Screening (PDQ®)–Health Professional Version”. https://www.cancer.gov/
6. European Society for Medical Oncology (ESMO). „Cancer Prevention and Screening Guidelines”. https://www.esmo.org/
7. Polskie Towarzystwo Onkologiczne. „Rekomendacje postępowania diagnostyczno-terapeutycznego w nowotworach złośliwych”. https://www.onkologia.zalecenia.med.pl/
8. Narodowy Fundusz Zdrowia. „Programy profilaktyki nowotworowej”. https://www.nfz.gov.pl/
9. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). „Cancer Screening Tests”. https://www.cdc.gov/cancer/
10. Sung H, Ferlay J, Siegel RL, et al. „Global Cancer Statistics 2020: GLOBOCAN Estimates of Incidence and Mortality Worldwide for 36 Cancers in 185 Countries”. CA Cancer J Clin. 2021;71(3):209-249.
11. International Agency for Research on Cancer (IARC). „IARC Monographs on the Identification of Carcinogenic Hazards to Humans”. https://monographs.iarc.who.int/
12. Ministerstwo Zdrowia. „Strategia Walki z Rakiem w Polsce”. https://www.gov.pl/