Luty to miesiąc, który dla wielu alergików oznacza koniec odpoczynku od objawów uczulenia. Choć za oknami często panuje jeszcze zima, pierwsze pyłki drzew już pojawiają się w powietrzu, wywołując nieprzyjemne dolegliwości. Poznaj główne alergeny lutego i dowiedz się, jak się przed nimi chronić.
Spis treści
Najważniejsze informacje w skrócie:
- Leszczyna i olcha to główne alergeny lutego – ich pyłki mogą pojawiać się już od stycznia i osiągają szczyt stężenia w połowie lutego
- Objawy alergii zimowej łatwo pomylić z przeziębieniem, ale występują bez gorączki i utrzymują się znacznie dłużej niż typowa infekcja
- Sezon pylenia wydłuża się – ze względu na zmiany klimatyczne drzewa rozpoczynają pylenie nawet o kilka tygodni wcześniej niż jeszcze dekadę temu.
Leszczyna – pierwszy alergen roku
Leszczyna pospolita (Corylus avellana) to niewielkie drzewo lub krzew dorastający do 5 metrów wysokości, powszechnie występujący w polskich lasach, parkach i przydomowych ogrodach. To właśnie ona rozpoczyna sezon pyłkowy w naszym kraju.
Charakterystyczne dla leszczyny są długie, zwisające, żółte kwiatostany męskie zwane baziami, które pojawiają się na gałęziach jeszcze przed rozwojem liści. Dzięki takiej budowie pyłek może być łatwo porywany przez wiatr i przenosić się na znaczne odległości – nawet kilkadziesiąt kilometrów.
Okres pylenia: W sprzyjających warunkach pogodowych leszczyna może zacząć pylić już w połowie stycznia. Szczyt aktywności przypada jednak na drugą połowę lutego, kiedy stężenie pyłków w powietrzu osiąga najwyższe wartości. Pylenie trwa zazwyczaj do końca marca, choć w ciepłe lata może się przedłużyć nawet do połowy kwietnia.
Potencjał alergogenny: Głównym alergenem pyłku leszczyny jest białko Cor a 1 z rodziny PR-10. Badania pokazują, że uczulonych jest na nie niemal 100% osób z alergią na pyłek leszczyny. Pierwsze objawy pojawiają się już przy stężeniu 35 ziaren pyłku na metr sześcienny powietrza, natomiast przy 80 ziarenkach/m³ dolegliwości odczuwa praktycznie każdy alergik.
„Pyłek leszczyny jest o tyle istotnym alergenem, że pojawiając się jako pierwszy, często toruje drogę do silnej reakcji na pyłki olchy i brzozy” – podkreśla prof. Piotr Kuna, specjalista alergologii z Uniwersytetu Medycznego w Łodzi.
Reakcje krzyżowe: Osoby uczulone na leszczynę często reagują również na:
- Orzechy laskowe – ze względu na identyczne białka alergenowe
- Pyłki brzozy i olchy – wysoki stopień podobieństwa alergenów (do 70%)
- Niektóre owoce i warzywa – jabłka, gruszki, brzoskwinie, morele, śliwki, marchew, seler (zespół alergii jamy ustnej)
Olcha – drugi kluczowy alergen lutego
Olcha (Alnus) to kolejne drzewo, którego pyłki stanowią poważne zagrożenie dla alergików w lutym. W Polsce występują głównie trzy gatunki: olsza czarna, szara i zielona. Olsza czarna to największa z nich – może osiągać nawet 20-30 metrów wysokości.
Podobnie jak leszczyna, olcha również rozwija charakterystyczne, zwisające kwiatostany męskie o długości 6-12 cm, żółte od środka i czerwonobrązowe na brzegach. Roślina ta preferuje wilgotne tereny – często rośnie nad rzekami, w zalewiskach i na bagnach.
Okres pylenia: Olcha rozpoczyna pylenie zazwyczaj pod koniec stycznia lub na początku lutego. Według danych Ośrodka Badania Alergenów Środowiskowych (OBAS), najwyższe stężenie pyłków notuje się w drugiej połowie lutego. Pylenie utrzymuje się do połowy kwietnia.
Potencjał alergogenny: Główne alergeny to Aln g 1 (białko PR-10) oraz Aln g 4 z grupy polkalcyn. Pierwsze objawy mogą pojawić się przy stężeniu 45 ziaren pyłku na metr sześcienny, a przy 85 ziarenkach/m³ reakcje uczuleniowe występują u wszystkich osób z alergią.
Warto zaznaczyć, że Aln g 1 wykazuje duże podobieństwo do alergenu brzozy Bet v 1, co tłumaczy częste reakcje krzyżowe między tymi drzewami.
Inne alergeny zimowe
Poza pyłkami drzew, w lutym problemy sprawiają również alergeny całoroczne, z którymi kontakt jest intensywniejszy w okresie zimowym ze względu na dłuższe przebywanie w zamkniętych pomieszczeniach.
Roztocza kurzu domowego
Te mikroskopijne pajęczaki rozwijają się w ciepłych i wilgotnych warunkach. Ich naturalnym środowiskiem są materace, pościel, dywany, wykładziny i tapicerowane meble. Roztocza nie są widoczne gołym okiem, ale ich odchody zawierają silnie alergizujące białka. Uczulenie na roztocza kurzu domowego to jeden z najczęstszych typów alergii całorocznych.
Grzyby pleśniowe
Aspergillus i Cladosporium to dwa najważniejsze rodzaje grzybów wywołujących alergie wziewne. Ich zarodniki obecne są w powietrzu przez cały rok, ale szczególnie problematyczne stają się w pomieszczeniach o zwiększonej wilgotności:
- Łazienki bez odpowiedniej wentylacji
- Piwnice i strychy
- Pomieszczenia z przeciekającymi rurami
- Miejsca z kondensacją pary wodnej na oknach
Grzyby mogą się rozwijać nie tylko w powietrzu, ale także na ścianach, meblach, zasłonach, a nawet w ziemi doniczkowej roślin pokojowych.
Alergeny zwierząt domowych
Koty, psy i inne zwierzęta domowe są źródłem alergenów przez cały rok. Wbrew powszechnemu przekonaniu, uczulenie nie jest wywołane przez samą sierść, ale przez białka zawarte w:
- Naskórku (martwe komórki skóry)
- Ślinie
- Moczu
- Wydzielinie gruczołów łojowych
Na futrze zwierząt mogą również osiadać inne alergeny – pyłki, roztocza czy zarodniki grzybów – które następnie rozprzestrzeniają się po całym domu.
Jak rozpoznać alergię na pyłki drzew?
Charakterystyczne objawy
Alergia na pyłki leszczyny i olchy objawia się przede wszystkim dolegliwościami ze strony górnych dróg oddechowych i oczu:
- Alergiczny nieżyt nosa: obfity, wodnisty katar, niedrożność nosa, napadowe kichanie (często seriami), swędzenie nosa
- Objawy ze strony oczu: zaczerwienienie spojówek, intensywne łzawienie, swędzenie i pieczenie oczu, światłowstręt, uczucie piasku w oczach
- Dolegliwości ze strony gardła: drapanie i swędzenie w gardle, suchość, uczucie przeszkody
- Kaszel: zwykle suchy, drażniący, nasilający się wieczorem i w nocy
- Objawy ogólne: zmęczenie, trudności z koncentracją, zaburzenia snu, bóle głowy
Rzadziej, szczególnie u osób z długotrwałą nieleczoną alergią, mogą wystąpić objawy ze strony dolnych dróg oddechowych – duszność, świszczący oddech, uczucie ucisku w klatce piersiowej.
Czy to alergia, czy przeziębienie?
Odróżnienie alergii od infekcji wirusowej bywa trudne, szczególnie w okresie zimowym. Kluczowe różnice przedstawia poniższa tabela:
| Cecha | Alergia | Przeziębienie |
|---|---|---|
| Początek objawów | Nagły, po kontakcie z alergenem | Stopniowy, rozwijający się w ciągu 1-2 dni |
| Czas trwania | Tygodnie lub miesiące (dopóki trwa pylenie) | 7-10 dni |
| Charakter kataru | Wodnisty, przezroczysty przez cały czas | Początkowo wodnisty, po 2-3 dniach gęstnieje i żółknie |
| Gorączka | Nie występuje | Często, szczególnie na początku |
| Swędzenie | Silne (nos, oczy, gardło) | Rzadkie lub niewystępujące |
| Kichanie | Seryjne, napadowe | Sporadyczne |
| Ból gardła | Drapanie, swędzenie | Ból, pieczenie |
| Ból mięśni | Nie występuje | Często |
| Reakcja na deszcz | Objawy łagodnieją | Brak wpływu pogody |
| Sezonowość | Objawy pojawiają się w tym samym okresie roku | Losowo, głównie jesienią i zimą |
Ważna wskazówka: Jeśli objawy „przeziębienia” utrzymują się dłużej niż 2 tygodnie bez poprawy, występują wyłącznie w określonych miejscach (np. w domu, ale nie na zewnątrz) lub pojawiają się cyklicznie w tym samym okresie roku – prawdopodobnie mamy do czynienia z alergią, a nie infekcją.
Diagnostyka alergii
Kiedy udać się do alergologa?
Wizyta u specjalisty jest wskazana, gdy:
- Objawy znacząco utrudniają codzienne funkcjonowanie
- Występują rokrocznie w tym samym okresie
- Nie ustępują po standardowym leczeniu „na przeziębienie”
- Pojawiają się trudności z oddychaniem lub duszność
- Leki dostępne bez recepty nie przynoszą wystarczającej ulgi
Dostępne badania diagnostyczne
Testy skórne punktowe (prick test): To najczęściej wykonywane badanie. Polega na naniesieniu na skórę przedramienia kropel roztworu zawierającego alergeny, a następnie delikatnym nakłuciu skóry. Jeśli występuje uczulenie, w ciągu 15-20 minut pojawia się charakterystyczny bąbel podobny do ukąszenia komara. Test jest bezbolesny, szybki i wysoce czuły.
Oznaczenie swoistych przeciwciał IgE w surowicy krwi: Badanie z krwi żylnej pozwala określić poziom przeciwciał skierowanych przeciwko konkretnym alergenom. Jest szczególnie przydatne u osób, które:
- Nie mogą odstawić leków antyhistaminowych
- Mają zmiany skórne uniemożliwiające wykonanie testów punktowych
- Są w okresie ciąży
- Są bardzo małymi dziećmi
Diagnostyka molekularna (komponentowa): To najnowocześniejsza metoda pozwalająca na określenie, które konkretnie białka alergenowe odpowiadają za objawy. Pozwala przewidzieć skuteczność immunoterapii i ryzyko reakcji krzyżowych. W przypadku uczulenia na pyłki drzew szczególnie ważne jest oznaczenie:
- Bet v 1 (brzoza) – główny alergen reaktywności krzyżowej
- Cor a 1 (leszczyna) – marker prawdziwego uczulenia na leszczynę
- Aln g 1 (olcha)
Zespół alergii jamy ustnej
Osoby uczulone na pyłki leszczyny i olchy mogą doświadczać nieprzyjemnych objawów również po spożyciu niektórych produktów roślinnych. To zjawisko nazywane jest zespołem alergii jamy ustnej (OAS – Oral Allergy Syndrome) lub zespołem pyłek-pokarm.
Mechanizm powstania
Przyczyną jest podobieństwo strukturalne białek alergenowych występujących w pyłkach drzew i świeżych owocach czy warzywach. Układ odpornościowy osoby uczulonej „myli” białka pokarmowe z pyłkowymi i wywołuje reakcję alergiczną.
Objawy
Reakcja pojawia się zazwyczaj w ciągu kilku minut po zjedzeniu surowych owoców lub warzyw i obejmuje:
- Swędzenie i mrowienie w jamie ustnej
- Obrzęk warg, języka, podniebienia
- Zaczerwienienie wokół ust
- Uczucie drapania w gardle
Objawy zazwyczaj ustępują samoistnie w ciągu 30-60 minut. Rzadko dochodzi do reakcji ogólnoustrojowych.
Produkty krzyżowo reagujące z pyłkami leszczyny i olchy:
Orzechy:
- Orzechy laskowe (najsilniejsza reakcja)
- Orzechy włoskie
Owoce pestkowe i ziarnkowe:
- Jabłka
- Gruszki
- Brzoskwinie
- Morele
- Śliwki
- Wiśnie
- Czereśnie
Warzywa:
- Marchew (surowa)
- Seler
- Pietruszka
Inne:
- Soja
- Awokado
Ważne: Objawy występują głównie po spożyciu surowych produktów. Owoce i warzywa po obróbce termicznej (gotowanie, pieczenie) zazwyczaj są dobrze tolerowane, ponieważ białka ulegają denaturacji i tracą właściwości alergizujące.
Jak chronić się przed pyłkami w lutym?
Monitoring stężenia pyłków
Pierwszym krokiem jest regularne sprawdzanie aktualnego stężenia pyłków w powietrzu. W Polsce dane te udostępnia Ośrodek Badania Alergenów Środowiskowych (OBAS) na stronie www.alergen.info.pl. Dostępne są również aplikacje mobilne, które informują o aktualnym pyleniu w danym regionie i wysyłają powiadomienia o wysokim stężeniu alergenów.
Praktyczne zasady unikania ekspozycji
W domu:
- Zamykaj okna w godzinach szczytu pylenia (10:00-16:00)
- Wietrz mieszkanie wczesnym rankiem (6:00-8:00) lub późnym wieczorem
- Używaj klimatyzatora z filtrem HEPA
- Regularnie odkurzaj odkurzaczem z filtrem antyalergicznym
- Susź pranie wewnątrz, nie na balkonie czy w ogrodzie
- Unikaj suszenia włosów na balkonie
Podczas wychodzenia z domu:
- Noś okulary przeciwsłoneczne – chronią oczy przed pyłkami
- Załóż czapkę lub kaptur – pyłki chętnie osiadają na włosach
- Po powrocie natychmiast zmień ubranie
- Wypłucz nos solą fizjologiczną
- Umyj włosy przed snem, aby pyłki nie przenosiły się na poduszkę
- Unikaj intensywnej aktywności fizycznej na zewnątrz w dni wysokiego pylenia
- Ogranicz spacery w parkach i lasach
W samochodzie:
- Zamykaj okna podczas jazdy
- Używaj klimatyzacji z filtrem kabinowym (regularnie go wymieniaj)
- Ustaw nawiew na cyrkulację wewnętrzną w dniach wysokiego stężenia pyłków
Nawilżanie błon śluzowych
Regularne płukanie nosa izotonicznym roztworem soli fizjologicznej (najlepiej 2-3 razy dziennie) pomaga mechanicznie usunąć osiadłe pyłki, nawilża błonę śluzową i łagodzi objawy. Do przepłukiwania można używać:
- Gotowych preparatów w sprayu
- Buteleczek z aplikatorem
- Dzbanka do płukania nosa (np. neti pot)
Leczenie farmakologiczne
Leki bez recepty
Leki przeciwhistaminowe II generacji to podstawa leczenia objawowego. Blokują receptory histaminowe, zmniejszając nasilenie objawów alergicznych. Dostępne w postaci tabletek, kropli lub syropów:
- Cetyryzyna
- Lewocetyryzyna
- Loratayna
- Desloratadyna
- Feksofenadyna
Przewagą leków II generacji nad starszymi preparatami jest brak lub minimalne działanie uspokajające.
Glikokortykosteroidy donosowe – spraye do nosa zawierające leki hormonalne działające miejscowo:
- Mometazon
- Flutikazon
- Triamcinolon
Zmniejszają stan zapalny błony śluzowej nosa, są szczególnie skuteczne przy silnym nieżycie nosa. Działanie pojawia się stopniowo (po 2-3 dniach regularnego stosowania).
Krople do oczu:
- Przeciwhistaminowe (np. azelastyna)
- Stabilizujące komórki tuczne (kromoglikan sodu)
Preparaty nawilżające i ochronne:
- Spraye z celulozą tworzące barierę ochronną na błonie śluzowej
- Żele donosowe blokujące wnikanie alergenów
Kiedy udać się do lekarza po receptę?
Lekarz może przepisać silniejsze leki lub ich kombinacje, gdy:
- Preparaty dostępne bez recepty nie przynoszą dostatecznej ulgi
- Objawy są bardzo nasilone
- Występują dolegliwości ze strony dolnych dróg oddechowych
- Potrzebne jest leczenie długoterminowe
Lekarz może zalecić:
- Leki przeciwleukotrienowe (montelukast)
- Silniejsze glikokortykosteroidy
- Połączenia różnych grup leków
- W przypadku astmy towarzyszącej – leki wziewne
Immunoterapia alergenowa – leczenie przyczynowe
Immunoterapia swoista, potocznie nazywana odczulaniem, to jedyna metoda leczenia przyczyny alergii, a nie tylko jej objawów. Polega na podawaniu organizmu stopniowo zwiększających się dawek alergenu, dzięki czemu układ odpornościowy uczy się go tolerować.
Jak działa odczulanie?
Regularne ekspozycje na kontrolowane dawki alergenu prowadzą do:
- Zmniejszenia produkcji przeciwciał IgE
- Zwiększenia wytwarzania przeciwciał blokujących (IgG4)
- Modyfikacji odpowiedzi komórek odpornościowych
- Zmniejszenia reaktywności błon śluzowych
Efektem jest znaczne zmniejszenie lub całkowite ustąpienie objawów alergicznych.
Formy immunoterapii
Immunoterapia podskórna (SCIT): Polega na regularnych (początkowo co tydzień, później co 4-6 tygodni) wstrzyknięciach szczepionki zawierającej alergen. Wymaga wizyt w gabinecie alergologicznym i pozostania pod obserwacją przez 30 minut po iniekcji.
Immunoterapia podjęzykowa (SLIT): Alergen w postaci tabletek lub kropli przyjmowany jest codziennie pod język, zazwyczaj w domu. Forma ta jest szczególnie wygodna dla dzieci i osób obawiających się zastrzyków.
Skuteczność
Immunoterapia alergenowa jest bardzo skuteczna w 70-85% wszystkich przypadków. W przypadku alergii na pyłki drzew wskaźnik sukcesu wynosi od 80 do 90%.
Korzyści z odczulania to:
- Zmniejszenie lub całkowite ustąpienie objawów
- Redukcja potrzeby stosowania leków objawowych
- Zapobieganie rozwojowi nowych uczuleń
- Ochrona przed rozwojem astmy oskrzelowej
- Efekt utrzymujący się przez wiele lat po zakończeniu terapii
Kiedy rozpocząć odczulanie?
W przypadku alergii na pyłki drzew immunoterapię należy rozpocząć minimum 3-4 miesiące przed sezonem pylenia, czyli najlepiej we wrześniu-październiku. Rozpoczęcie leczenia zimą lub wiosną jest nieskuteczne – organizm nie zdąży wytworzyć tolerancji przed nadejściem sezonu pylenia.
Pełna kuracja trwa zazwyczaj 3-5 lat. Choć to długi okres, efekty są trwałe i znacznie przewyższają leczenie objawowe.
Zmiany klimatyczne a przyszłość sezonu alergicznego
Globalne ocieplenie ma bezpośredni wpływ na sezon pylenia roślin. Specjaliści prognozują, że wraz ze zmianą temperatury sezon pylenia z czasem będzie rozpoczynał się coraz wcześniej (nawet do 40 dni) i wydłuży się (+19 dni). Wzrośnie również całkowita roczna emisja pyłków (o 16–40 proc.)
Dlaczego to się dzieje?
- Wyższe temperatury skracają okres zimowego spoczynku roślin
- Łagodniejsze zimy pozwalają drzewom na wcześniejsze rozpoczęcie wegetacji
- Zwiększone stężenie CO₂ w atmosferze działa jak nawóz – rośliny rosną szybciej i produkują więcej pyłków
- Dłuższe okresy bez przymrozków wydłużają sezon pylenia
Badania prowadzone przez Ośrodek Badania Alergenów Środowiskowych wskazują, że w ciągu ostatnich 30 lat sezon pylenia brzozy rozpoczyna się średnio o 10 dni wcześniej, a sezon pylenia traw wydłużył się o około 2 tygodnie.
Co to oznacza dla alergików?
- Dłuższy okres narażenia na alergeny
- Intensywniejsze objawy
- Większe zapotrzebowanie na leki
- Trudności w planowaniu aktywności na świeżym powietrzu
- Możliwość pojawienia się uczuleń u osób dotychczas zdrowych
- Konieczność wcześniejszego rozpoczynania leczenia profilaktycznego
Dlaczego alergia może pojawić się zimą?
Przekonanie, że alergie to wyłącznie problem wiosenno-letni, to mit. Współczesna rzeczywistość klimatyczna sprawia, że pierwsze pyłki pojawiają się w powietrzu znacznie wcześniej niż kiedyś. Łagodne zimy, coraz wyższe temperatury i krótsze okresy mrozów powodują, że drzewa budzą się do życia już pod koniec stycznia.
Pyłki to mikroskopijne ziarna produkowane przez rośliny wiatropylne, które muszą być rozprzestrzeniane na duże odległości, aby zapewnić zapylenie. U osób z predyspozycjami do alergii układ odpornościowy błędnie rozpoznaje białka zawarte w pyłkach jako zagrożenie. W odpowiedzi organizm produkuje przeciwciała IgE, które uruchamiają kaskadę reakcji zapalnych – uwalniana jest histamina i inne mediatory, co prowadzi do charakterystycznych objawów: kataru, kichania, łzawienia oczu czy swędzenia.
Pamiętaj, że nieleczona alergia może prowadzić do poważniejszych problemów zdrowotnych, w tym rozwoju astmy oskrzelowej. Jeśli co roku o tej samej porze doświadczasz podobnych objawów – nie bagatelizuj ich. Konsultacja z alergologiem i wykonanie odpowiednich badań mogą znacząco poprawić Twoją jakość życia.
Źródła
- Polskie Towarzystwo Alergologiczne – Standardy diagnostyczne i terapeutyczne w alergii. https://pta.med.pl (dostęp: 29.10.2025)
- Ośrodek Badania Alergenów Środowiskowych (OBAS) – Monitoring stężenia pyłków w Polsce. www.alergen.info.pl (dostęp: 29.10.2025)
- Nature Communications (2022) – Climate change impacts on pollen emissions and allergy season length. Zhang Y. et al. https://www.nature.com/articles/s41467-022-28581-9
- HAL Allergy Group – Immunoterapia alergenowa: skuteczność i bezpieczeństwo. https://www.hal-allergy.com/pl/leczenie/ (dostęp: 29.10.2025)
