Intensywny świąd okolic intymnych, gęste białe upławy przypominające twarożek i pieczenie podczas oddawania moczu – te objawy zna niemal trzy czwarte kobiet. Grzybica pochwy to jedno z najczęstszych zakażeń układu moczowo-płciowego, które choć nie jest groźne, znacznie obniża komfort życia. Co ważne – nie mamy do czynienia z chorobą weneryczną, a z zaburzeniem naturalnej równowagi mikrobiologicznej pochwy.
Najważniejsze informacje o grzybicy pochwy:
- Przyczyna zakażenia: Grzybica pochwy (kandydoza) wywoływana jest przez drożdżaki z rodzaju Candida, najczęściej Candida albicans, które naturalnie występują w organizmie, ale w określonych warunkach zaczynają nadmiernie się namnażać.
- Charakterystyczne objawy: Uporczywy świąd i pieczenie w okolicy sromów, białe serowate upławy bez nieprzyjemnego zapachu, zaczerwienienie i obrzęk błony śluzowej oraz dyskomfort podczas współżycia to typowe symptomy infekcji.
- Skuteczne leczenie: Terapia opiera się na miejscowych lub doustnych lekach przeciwgrzybiczych (klotrimazol, flukonazol), a w przypadku nawracających infekcji konieczne jest wdrożenie długoterminowej kuracji oraz przywrócenie prawidłowej flory bakteryjnej pochwy.
Spis treści
Czym jest kandydoza pochwy i jak często występuje?
Grzybica pochwy, określana medycznie jako kandydoza vulvovaginalis, to zakażenie wywołane przez grzyby drożdżopodobne. W zdecydowanej większości przypadków – aż w 90% – sprawcą problemu jest gatunek Candida albicans, choć zakażenie mogą powodować również inne drożdżaki.
Skala zjawiska jest znaczna. Szacuje się, że około 75% kobiet przynajmniej raz w życiu doświadcza epizodu grzybicy pochwy, a u 40-45% dochodzi do nawrotu infekcji. Co więcej, u 5-10% pacjentek rozwija się postać nawracająca, definiowana jako cztery lub więcej epizodów w ciągu jednego roku.
Drożdżaki Candida są naturalnym elementem mikroflory ludzkiego organizmu. Występują w jelitach, na skórze i w pochwie, gdzie w prawidłowych warunkach pozostają w równowadze z pożytecznymi bakteriami kwasu mlekowego Lactobacillus. Te ostatnie pełnią funkcję ochronną – utrzymują kwaśne pH pochwy (na poziomie 3,8-4,5), które hamuje nadmierny wzrost patogenów. Kiedy ta delikatna równowaga zostaje zachwiana, drożdżaki otrzymują przestrzeń do intensywnego namnażania się, co prowadzi do pojawienia się objawów infekcji.
Jak rozpoznać grzybicę pochwy? Objawy, które nie powinny być ignorowane
Kandydoza pochwy manifestuje się charakterystycznymi objawami, które zazwyczaj nasilają się w okresie przed menstruacją oraz po stosunku płciowym. Najczęściej zgłaszanym dolegliwością jest intensywny świąd okolicy sromów i pochwy, który bywa na tyle uporczywy, że utrudnia normalne funkcjonowanie w ciągu dnia i zakłóca sen w nocy.
Drugim typowym symptomem są zmienione upławy. W przypadku grzybicy mają one charakterystyczny wygląd – są gęste, białe, przypominają konsystencją zsiadłe mleko lub twarożek. Co istotne, w odróżnieniu od bakteryjnego zapalenia pochwy, upławy w kandydozie są zazwyczaj bezwonne lub mają delikatny, drożdżowy zapach.
Do innych objawów grzybicy pochwy należą:
Zaczerwienienie i obrzęk błony śluzowej pochwy oraz skóry sromów, które są wynikiem reakcji zapalnej organizmu na obecność nadmiernej ilości grzybów. Niekiedy na błonie śluzowej można zaobserwować białawy nalot.
Pieczenie i dyskomfort odczuwane szczególnie podczas oddawania moczu (gdy mocz styka się z podrażnioną błoną śluzową) oraz podczas współżycia płciowego. Ten ostatni objaw, określany medycznie jako dyspareunia, może znacząco wpłynąć na jakość życia intymnego.
Suchość i uczucie ściągnięcia w okolicy intymnej, któremu towarzyszy nadmierna wrażliwość skóry na dotyk.
„Badania wskazują, że grzybica pochwy odpowiada za około 20-25% wszystkich przypadków stanów zapalnych pochwy, zajmując drugie miejsce zaraz po bakteryjnym zapaleniu pochwy. Warto zauważyć, że u około 10-20% zdrowych kobiet drożdżaki Candida kolonizują pochwę bez wywoływania jakichkolwiek objawów.”
Dlaczego powstaje grzybica? Czynniki ryzyka i przyczyny zakażenia
Zrozumienie mechanizmów prowadzących do rozwoju kandydozy jest kluczowe dla skutecznej prewencji. Grzybica pochwy nie powstaje „z niczego” – zawsze są konkretne przyczyny, które zaburzają naturalną równowagę mikrobiologiczną.
Antybiotykoterapia – główny winowajca
Przyjmowanie antybiotyków, szczególnie o szerokim spektrum działania, to najczęstsza przyczyna grzybicy pochwy. Leki te, niszcząc bakterie chorobotwórcze, jednocześnie eliminują pożyteczne pałeczki Lactobacillus, które stanowią naturalną barierę ochronną pochwy. W powstałej „próżni mikrobiologicznej” drożdżaki, które są odporne na działanie antybiotyków, otrzymują idealną przestrzeń do namnażania się.
Zmiany hormonalne
Wahania poziomu hormonów płciowych mają bezpośredni wpływ na środowisko pochwy. Ciąża to szczególny okres zwiększonego ryzyka – podwyższony poziom estrogenów sprzyja gromadzeniu się glikogenu w komórkach nabłonka pochwy, co stanowi pożywkę dla drożdżaków. Podobny mechanizm dotyczy kobiet stosujących dwuskładnikową antykoncepcję hormonalną czy hormonalną terapię zastępczą.
Cukrzyca i zaburzenia metaboliczne
Kobiety z cukrzycą, szczególnie niedostatecznie kontrolowaną, są szczególnie narażone na nawracające infekcje grzybicze. Podwyższony poziom glukozy we krwi i tkankach tworzy sprzyjające środowisko dla rozwoju drożdżaków. Niekiedy nawracająca grzybica pochwy bywa pierwszym sygnałem niezdiagnozowanej wcześniej cukrzycy.
Osłabienie układu immunologicznego
Prawidłowo funkcjonujący system odpornościowy kontroluje populację drożdżaków w organizmie. Stres, przepracowanie, niedobory snu, niezrównoważona dieta – wszystkie te czynniki osłabiają naturalną obronę organizmu. Podobnie dzieje się w przypadku poważniejszych schorzeń układu immunologicznego, terapii immunosupresyjnej czy leczenia kortykosteroidami.
Nieprawidłowa higiena intymna
Paradoksalnie, zarówno niedostateczna, jak i nadmierna higiena może prowadzić do grzybicy. Zbyt intensywne i częste mycie okolic intymnych, używanie perfumowanych żeli i mydełek, stosowanie irygacji pochwy – wszystko to zaburza naturalny pH i uszkadza barierę ochronną. Z drugiej strony, nieregularne mycie obszaru intymnego również stwarza warunki sprzyjające rozwojowi infekcji.
Dodatkowe czynniki ryzyka obejmują noszenie obcisłej, syntetycznej bielizny (która ogranicza przepływ powietrza i sprzyja wilgotności), długotrwałe przebywanie w mokrym stroju kąpielowym, dietę bogatą w cukry proste oraz niektóre praktyki seksualne.
Diagnostyka – jakie badania potwierdza grzybicę pochwy?
Choć objawy grzybicy pochwy bywają charakterystyczne, samodzielne stawianie diagnozy nie jest wskazane. Podobne symptomy mogą towarzyszyć innym zakażeniom intymnym, w tym bakteryjnemu zapaleniu pochwy czy zakażeniom przenoszonim drogą płciową.
Kiedy koniecznie udać się do lekarza?
Wizyta u ginekologa jest konieczna w następujących sytuacjach: przy pierwszym epizodzie objawów (aby potwierdzić rozpoznanie), w przypadku ciąży (nawet przy łagodnych objawach), gdy objawy utrzymują się mimo stosowania leków dostępnych bez recepty, przy nawracających infekcjach (więcej niż 3-4 razy w roku), gdy towarzyszą nietypowe objawy, takie jak gorączka, silny ból brzucha, krwawienie czy upławy o nieprzyjemnym zapachu.
Przebieg diagnostyki
Rozpoznanie grzybicy pochwy opiera się na kilku elementach. Lekarz rozpoczyna od szczegółowego wywiadu medycznego, pytając o charakter dolegliwości, ich nasilenie, czas trwania oraz wcześniejsze epizody infekcji. Następnie przeprowadza badanie ginekologiczne, podczas którego ocenia stan błony śluzowej pochwy i sromu – charakterystyczne jest zaczerwienienie, obrzęk i obecność białawego nalotu.
Kluczowe znaczenie ma badanie mikroskopowe wydzieliny pochwowej. Materiał pobrany podczas badania jest oceniany pod mikroskopem, gdzie można zaobserwować obecność komórek grzybni i pseudostrzępek drożdżaków. Jednocześnie sprawdza się pH pochwy – w przypadku kandydozy jest ono prawidłowe lub nieznacznie podwyższone (4,0-5,0), podczas gdy w bakteryjnym zapaleniu pochwy przekracza 4,5.
W sytuacjach nawracających infekcji czy braku odpowiedzi na standardowe leczenie, zaleca się wykonanie posiewu mikrobiologicznego z antybiogramem. Badanie to pozwala nie tylko potwierdzić obecność grzybów, ale również zidentyfikować konkretny gatunek Candida oraz określić jego wrażliwość na poszczególne leki przeciwgrzybicze. To szczególnie istotne, ponieważ niektóre gatunki (np. Candida glabrata) mogą wykazywać naturalną oporność na popularne flukonazol.
Skuteczne leczenie grzybicy pochwy – od preparatów miejscowych po terapię systemową
Leczenie kandydozy pochwy jest zazwyczaj skuteczne, pod warunkiem zastosowania odpowiednich leków i dokończenia pełnej kuracji. Wybór metody terapii zależy od nasilenia objawów, częstotliwości nawrotów oraz indywidualnej sytuacji pacjentki.
Preparaty miejscowe – pierwsza linia obrony
W przypadku pierwszego lub sporadycznego epizodu grzybicy pochwy zazwyczaj wystarczające są leki do stosowania miejscowego. Należą do nich czopki i globulki dopochwowe zawierające substancje przeciwgrzybicze, takie jak klotrimazol, mikonazol czy natamycyna. Preparaty te działają bezpośrednio w miejscu zakażenia, co przekłada się na szybką ulgę w objawach.
Kuracje miejscowe trwają od 1 do 7 dni, w zależności od stężenia substancji czynnej i rodzaju preparatu. Dostępne są zarówno terapie jednorazowe (pojedyncza dawka o wysokim stężeniu), jak i dłuższe kuracje z mniejszymi dawkami stosowanymi przez kilka kolejnych dni. Uzupełnieniem leczenia dopochwowego są kremy i maście na okolice sromu, które łagodzą pieczenie i świąd zewnętrznych części narządów płciowych.
Część preparatów miejscowych jest dostępna bez recepty, co pozwala na szybkie złagodzenie objawów. Należy jednak pamiętać, że samodzielne leczenie powinno być traktowane jako doraźne, a po ustąpieniu objawów wskazana jest konsultacja lekarska w celu potwierdzenia wyleczenia infekcji.
Leczenie doustne – gdy potrzebna jest silniejsza interwencja
W przypadku umiarkowanej lub ciężkiej grzybicy pochwy, a także gdy leczenie miejscowe okazało się nieskuteczne, stosuje się leki doustne. Najczęściej przepisywanym preparatem jest flukonazol w dawce 150 mg jednorazowo. Alternatywnie może być zastosowany itrakonazol.
Zaletą terapii doustnej jest wygoda stosowania oraz działanie systemowe, które dociera do wszystkich potencjalnych ognisk zakażenia w organizmie. Leki te są jednak dostępne wyłącznie na receptę i mają więcej przeciwwskazań oraz potencjalnych interakcji z innymi lekami niż preparaty miejscowe.
Leczenie nawracającej grzybicy pochwy
Nawracająca kandydoza, definiowana jako cztery lub więcej epizodów w ciągu roku, wymaga specjalnego podejścia terapeutycznego. Standardem postępowania jest terapia indukcyjna (intensywne leczenie początkowe), po której następuje terapia podtrzymująca trwająca przez 6 miesięcy.
Przykładowy schemat obejmuje flukonazol 150 mg co 3 dni przez 2 tygodnie (faza indukcyjna), a następnie 150 mg raz w tygodniu przez pół roku (faza podtrzymująca). Jednocześnie konieczne jest zidentyfikowanie i wyeliminowanie czynników ryzyka – czy to źle kontrolowanej cukrzycy, nadużywania antybiotyków, czy nieprawidłowych nawyków higienicznych.
Probiotyki – przywracanie równowagi mikrobiologicznej
Coraz większe uznanie w terapii i profilaktyce grzybicy pochwy zyskują probiotyki ginekologiczne zawierające szczepy bakterii z rodzaju Lactobacillus, szczególnie L. crispatus, L. rhamnosus i L. reuteri. Dostępne są w formie kapsułek dopochwowych (działających bezpośrednio w pochwie) oraz preparatów doustnych.
Pałeczki kwasu mlekowego przywracają naturalną florę bakteryjną pochwy, która stanowi pierwszą linię obrony przed patogenami. Produkują one kwas mlekowy (utrzymujący niskie pH), nadtlenek wodoru (o działaniu bakteriobójczym) oraz substancje hamujące przyleganie drożdżaków do nabłonka pochwy.
| Typ leczenia | Przykładowe preparaty | Czas kuracji | Zastosowanie |
|---|---|---|---|
| Miejscowe czopki | Klotrimazol, mikonazol | 1-7 dni | Pierwszy epizod, łagodna postać |
| Doustne leki | Flukonazol 150 mg | Jednorazowo | Umiarkowana/ciężka postać |
| Terapia podtrzymująca | Flukonazol 150 mg | 6 miesięcy (raz w tygodniu) | Postać nawracająca |
| Probiotyki | Lactobacillus (doustnie/dopochwowo) | Przewlekle | Profilaktyka, wspomaganie leczenia |
Czy partner również wymaga leczenia?
U większości kobiet z grzybicą pochwy leczenie partnera nie jest konieczne, ponieważ kandydoza nie jest klasyfikowana jako choroba przenoszona drogą płciową. Mężczyźni mogą być bezobjawowymi nosicielami drożdżaków, ale nie zawsze prowadzi to do reinfekcji partnerki.
Leczenie partnera jest zalecane w przypadku nawracających infekcji u kobiety (gdy standardowa terapia nie przynosi trwałej poprawy) oraz gdy u mężczyzny występują objawy – zaczerwienienie żołędzi, swędzenie czy wysypka. W takiej sytuacji partner stosuje miejscowe preparaty przeciwgrzybicze przez 7-14 dni. W trakcie leczenia obojga partnerów wskazana jest wstrzemięźliwość seksualna lub używanie prezerwatyw.
Grzybica pochwy w ciąży – szczególne zalecenia dla przyszłych mam
Ciąża to okres, w którym ryzyko zachorowania na grzybicę pochwy znacząco wzrasta. Wynika to przede wszystkim ze zmian hormonalnych – podwyższony poziom estrogenów powoduje zwiększone gromadzenie glikogenu w komórkach nabłonka pochwy, co tworzy idealne środowisko dla drożdżaków. Dodatkowo, w czasie ciąży zmienia się pH pochwy i naturalna odporność organizmu.
Każda kobieta w ciąży z objawami grzybicy pochwy powinna skonsultować się z lekarzem, nawet jeśli wcześniej skutecznie leczyła się samodzielnie preparatami bez recepty. W okresie ciąży bezpieczne są wyłącznie preparaty miejscowe – czopki i kremy przeciwgrzybicze stosowane dopochwowo. Leki doustne, w tym flukonazol, są przeciwwskazane w ciąży, szczególnie w pierwszym trymestrze, ze względu na potencjalne ryzyko dla płodu.
Kuracja w ciąży zazwyczaj trwa dłużej – zwykle 7 dni zamiast standardowych 1-3 dni. Nieleczona grzybica pochwy może prowadzić do przeniesienia zakażenia na noworodka podczas porodu. U dziecka może rozwinąć się kandydoza jamy ustnej (pleśniawki) lub grzybicze pieluszkowe zapalenie skóry. Z tego powodu wszystkie infekcje w ciąży wymagają starannego wyleczenia przed porodem.
Również w okresie karmienia piersią preferowane jest leczenie miejscowe. Kobiety karmiące mogą bezpiecznie stosować preparaty dopochwowe bez obawy o wpływ na dziecko.
Jak zapobiegać grzybicy pochwy? Praktyczne zasady codziennej profilaktyki
Prewencja grzybicy pochwy opiera się na prostych, ale konsekwentnie stosowanych zasadach, które pomagają utrzymać prawidłową równowagę mikrobiologiczną i minimalizują czynniki ryzyka.
Higiena intymna – złoty środek. Okolice intymne powinny być myte raz, maksymalnie dwa razy dziennie, ciepłą wodą lub z użyciem delikatnych preparatów o pH 4,5-5,5, przeznaczonych specjalnie do higieny intymnej. Należy unikać mydła w kostce, perfumowanych żeli, irygacji pochwy oraz douching, które zaburzają naturalną florę bakteryjną. Po myciu ważne jest dokładne osuszenie okolic intymnych – wilgoć sprzyja rozwojowi grzybów.
Odpowiednia bielizna i odzież. Przewiewna, bawełniana bielizna to podstawa – materiały syntetyczne ograniczają przepływ powietrza i zatrzymują wilgoć, tworząc idealne warunki dla drożdżaków. Warto unikać obcisłych spodni, rajstop i stringów noszonych przez wiele godzin dziennie. Bieliznę należy prać w wysokiej temperaturze i dokładnie płukać, aby usunąć resztki detergentów.
Nawyki związane z aktywnością fizyczną. Po treningu czy pływaniu mokry strój sportowy lub kostium kąpielowy powinien być jak najszybciej zdjęty i wymieniony na suche ubranie. Długie przebywanie w wilgotnym, ciepłym otoczeniu to zaproszenie dla grzybów do intensywnego namnażania się.
Ostrożność podczas menstruacji. W czasie miesiączki należy regularnie zmieniać podpaski i tampony – co 3-4 godziny. Kobiety z nawracającą grzybicą powinny rozważyć rezygnację z tamponów na rzecz podpasek lub kubeczków menstruacyjnych, które mniej zaburzają środowisko pochwy. Perfumowane produkty higieniczne nie są wskazane.
Racjonalne stosowanie antybiotyków. Antybiotyki należy przyjmować wyłącznie zgodnie z zaleceniem lekarza i w pełnych, przepisanych dawkach. Podczas antybiotykoterapii, szczególnie długotrwałej, warto profilaktycznie stosować probiotyki dopochwowe lub doustne, aby chronić florę bakteryjną pochwy.
Dieta wspierająca równowagę mikrobiologiczną. Ograniczenie spożycia cukrów prostych i wysoko przetworzonych węglowodanów zmniejsza „pożywkę” dla drożdżaków. Z drugiej strony, włączenie do diety produktów fermentowanych bogatych w probiotyki (jogurty naturalne, kefir, kiszonki) wspiera rozwój pożytecznych bakterii w organizmie.
Świadome życie seksualne. Chociaż grzybica pochwy nie jest chorobą weneryczną, ryzykowne zachowania seksualne mogą zwiększać prawdopodobieństwo zakażeń. Niektóre środki antykoncepcyjne (spermicydy, diafragmy) oraz niektóre rodzaje lubrykatów mogą zaburzać pH pochwy. Warto wybierać lubrikanty na bazie wody, bez dodatku parabenów i glikolu.
Kontrola chorób współistniejących. Kobiety z cukrzycą powinny dbać o prawidłowe wyrównanie glikemii – dobrze kontrolowany poziom cukru we krwi znacząco zmniejsza ryzyko nawracających infekcji grzybiczych. Podobnie, wszelkie stany powodujące osłabienie odporności wymagają odpowiedniego nadzoru medycznego.
Nie tylko dyskomfort – dlaczego grzybicy nie wolno bagatelizować
Grzybica pochwy, choć nie należy do groźnych schorzeń, ma realny wpływ na jakość życia kobiet. Uporczywy świąd i pieczenie zakłócają codzienne funkcjonowanie, koncentrację w pracy i aktywność społeczną. Dyskomfort podczas współżycia płciowego może prowadzić do problemów w relacji partnerskiej i obniżenia samooceny.
Nieleczona lub źle leczona kandydoza ma tendencję do nawracania i przechodzenia w postać przewlekłą, która jest znacznie trudniejsza w terapii. W skrajnych przypadkach może dojść do przewlekłego stanu zapalnego, który sprzyja powstawaniu mikropęknięć błony śluzowej i zwiększa ryzyko innych zakażeń, w tym bakteryjnych i wirusowych.
U kobiet w ciąży zaniedbana grzybica pochwy niesie dodatkowe zagrożenie dla noworodka. Zakażenie może zostać przeniesione podczas porodu, prowadząc do kandydozy jamy ustnej czy infekcji skóry u dziecka. Niektóre badania sugerują również związek między nawracającymi infekcjami w ciąży a przedwczesnym pęknięciem błon płodowych, choć wymaga to dalszych badań.
Nawracająca grzybica pochwy może być sygnałem ostrzegawczym wskazującym na poważniejsze problemy zdrowotne – niezdiagnozowaną cukrzycę, zaburzenia odporności czy inne schorzenia endokrynologiczne. Z tego powodu uporczywe, często powracające infekcje nie powinny być traktowane jedynie jako uciążliwy kosmetyczny problem, ale jako wskazanie do pogłębionej diagnostyki.
Warto również pamiętać, że niektóre objawy przypisywane grzybicy mogą w rzeczywistości wskazywać na inne zakażenia – bakteryjne zapalenie pochwy, rzęsistkowicę, a nawet zakażenia przenoszone drogą płciową. Samodzielne stosowanie leków przeciwgrzybiczych bez potwierdzenia diagnozy może maskować rzeczywisty problem i opóźniać właściwe leczenie.
Co warto zapamiętać o grzybicy pochwy
Kandydoza pochwy to częste, ale dobrze uleczalne zakażenie, które dotyka większość kobiet przynajmniej raz w życiu. Kluczem do skutecznego poradzenia sobie z problemem jest wczesne rozpoznanie, odpowiednia diagnostyka i konsekwentne leczenie pod nadzorem specjalisty.
Współczesna medycyna dysponuje skutecznymi narzędziami terapeutycznymi – od szybko działających preparatów miejscowych, przez wygodne leki doustne, po długoterminową terapię podtrzymującą w przypadkach nawracających. Coraz większe znaczenie zyskuje również podejście holistyczne, uwzględniające przywracanie naturalnej flory bakteryjnej pochwy za pomocą probiotyków i modyfikację czynników ryzyka.
Nie wstydź się szukać pomocy medycznej – grzybica pochwy to powszechny problem zdrowotny, z którym lekarze ginekodzy spotykają się codziennie. Szybka konsultacja pozwala nie tylko na skuteczne leczenie aktualnej infekcji, ale też na identyfikację przyczyn i wdrożenie strategii zapobiegania nawrotom. Pamiętaj, że troska o zdrowie intymne to nie tylko kwestia komfortu, ale też element odpowiedzialnej dbałości o swoje samopoczucie i jakość życia.
Przypisy i źródła
[1] Sobel JD. Vulvovaginal candidosis. Lancet. 2007;369(9577):1961-1971.
[2] Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Vaginal Candidiasis. Dostępne na: https://www.cdc.gov/fungal/diseases/candidiasis/genital/
[3] Gonçalves B, Ferreira C, Alves CT, et al. Vulvovaginal candidiasis: Epidemiology, microbiology and risk factors. Crit Rev Microbiol. 2016;42(6):905-927.
[4] Royal College of Obstetricians and Gynaecologists (RCOG). Management of Vulvovaginal Candidiasis. Green-top Guideline No. 54. 2019.
[5] Workowski KA, Bachmann LH, Chan PA, et al. Sexually Transmitted Infections Treatment Guidelines, 2021. MMWR Recomm Rep. 2021;70(4):1-187.
[6] Blostein F, Levin-Sparenberg E, Wagner J, Foxman B. Recurrent vulvovaginal candidiasis. Ann Epidemiol. 2017;27(9):575-582.
[7] National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Candida – female genital. Clinical Knowledge Summary. 2023. Dostępne na: https://cks.nice.org.uk/
[8] Donders GGG, Sobel JD. Candida vulvovaginitis: A store with a buttered floor. Mycoses. 2017;60(12):797-798.
