Zapalenie szyjki macicy to częsty problem zdrowotny, który dotyka kobiety w każdym wieku, szczególnie te aktywne seksualnie. Choć w wielu przypadkach przebiega bezobjawowo, nieleczone może prowadzić do poważnych powikłań, w tym problemów z płodnością. Wczesne rozpoznanie i odpowiednie leczenie są kluczem do zachowania zdrowia reprodukcyjnego.
Spis treści
Najważniejsze informacje w skrócie:
Przyczyny: Najczęściej za zapalenie szyjki macicy odpowiadają bakterie przenoszone drogą płciową, zwłaszcza Chlamydia trachomatis i Neisseria gonorrhoeae, ale problem mogą wywoływać również wirusy, grzyby oraz czynniki nieinfekcyjne.
Objawy: Stan zapalny często przebiega bezobjawowo lub z niewielkimi dolegliwościami. Gdy symptomy się pojawiają, najczęściej są to nietypowe upławy, krwawienia między miesiączkami, ból podczas stosunku i dyskomfort w podbrzuszu.
Leczenie: Terapia zależy od przyczyny – najczęściej stosuje się antybiotyki dobrane celowo po przeprowadzeniu badań diagnostycznych. Ważne jest dokończenie całego cyklu leczenia i objęcie terapią partnera seksualnego.
Czym jest zapalenie szyjki macicy?
Szyjka macicy stanowi anatomiczne połączenie między pochwą a jamą macicy. Ten niewielki, ale niezwykle ważny element układu rozrodczego pełni rolę naturalnej bariery ochronnej przed infekcjami. Składa się z części pochwowej, nadpochwowej oraz kanału szyjki, którego wnętrze wyścielone jest delikatną błoną śluzową.
Zapalenie szyjki macicy, określane medycznie jako cervicitis, to proces zapalny obejmujący kanał szyjki macicy, a niekiedy także głębsze warstwy błony śluzowej. W ginekologii zaliczany jest do łagodnych stanów patologicznych, jednak jego bagatelizowanie może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych. Schorzenie to występuje stosunkowo często – badania wskazują, że dotyczy znacznego odsetka kobiet w wieku rozrodczym, zwłaszcza tych zgłaszających się do poradni ginekologicznych z nietypowymi objawami.
Główne przyczyny zapalenia szyjki macicy
Czynniki zakaźne – infekcje przenoszone drogą płciową
Zdecydowanie najczęstszą przyczyną zapalenia szyjki macicy są patogeny przenoszone podczas kontaktów seksualnych. Na pierwszym miejscu znajduje się bakteria Chlamydia trachomatis, odpowiedzialna za chlamydiozę – według danych WHO w 2020 roku odnotowano aż 128,5 milionów nowych zakażeń chlamydiami na całym świecie [1]. Jest to najczęstsza bakteryjna infekcja przenoszona drogą płciową. Chlamydia pozostaje wykrywana w jednym na pięć przypadków zapalenia szyjki macicy, co podkreśla jej kluczową rolę w rozwoju tego schorzenia [2].
Kolejnym istotnym patogenem jest Neisseria gonorrhoeae, bakteria wywołująca rzeżączkę. Ta infekcja charakteryzuje się zazwyczaj bardziej nasilonymi objawami niż chlamydioza i wymaga szybkiego leczenia ze względu na rosnącą oporność bakterii na antybiotyki.
Trichomonas vaginalis, pasożyt układu moczowo-płciowego, stanowi trzecią najczęstszą przyczynę infekcyjną. Rzęsistkowica często przebiega równolegle z innymi zakażeniami przenoszonym drogą płciową, co komplikuje obraz kliniczny.
Wśród przyczyn wirusowych wymienić należy wirus opryszczki pospolitej typu 2 (HSV-2), który wywołuje bolesne wykwity na narządach płciowych, oraz wirus brodawczaka ludzkiego (HPV). Szczególnie typy wysokiego ryzyka HPV 16 i 18 odpowiadają za około 70% przypadków raka szyjki macicy, dlatego przewlekłe zapalenie związane z tym wirusem wymaga szczególnej czujności.
Do innych mikroorganizmów potencjalnie zaangażowanych w rozwój zapalenia należą: Mycoplasma genitalium, Mycoplasma hominis, Ureaplasma parvum i Ureaplasma urealyticum, a także bakterie z rodzaju Staphylococcus i Streptococcus oraz grzyby.
Przyczyny nieinfekcyjne
Nie każde zapalenie szyjki macicy ma podłoże zakaźne. Stan zapalny mogą wywołać także reakcje alergiczne na składniki lateksu w prezerwatywach, żele plemnikobójcze, środki do higieny intymnej czy materiały, z których wykonane są spirale wewnątrzmaciczne.
Urazy mechaniczne stanowią kolejną grupę przyczyn – mogą one wystąpić podczas porodu naturalnego, zabiegów ginekologicznych (takich jak biopsja, łyżeczkowanie czy kriodestrukcja), a także w wyniku intensywnych kontaktów seksualnych. Uszkodzenie nabłonka szyjki macicy ułatwia rozwój wtórnych infekcji.
Również zaburzenia hormonalne, szczególnie związane z obniżonym poziomem estrogenu w okresie menopauzy, mogą osłabiać naturalne mechanizmy obronne szyjki macicy, zwiększając podatność na stany zapalne.
Kto jest najbardziej narażony? Czynniki ryzyka
Ryzyko rozwoju zapalenia szyjki macicy znacząco wzrasta w obecności określonych czynników. Do najważniejszych z nich należą:
Aktywność seksualna i liczba partnerów – kobiety posiadające wielu partnerów seksualnych lub których partnerzy mają inne kontakty seksualne są bardziej narażone na zakażenia przenoszone drogą płciową. Szczególnie wysokie ryzyko dotyczy młodych kobiet rozpoczynających życie seksualne – u piętnastolatki aktywnej seksualnie prawdopodobieństwo rozwoju ostrego zapalenia przydatków wynosi 1:8, podczas gdy u kobiet po 24. roku życia jedynie 1:80 [3].
Historia położnicza odgrywa istotną rolę – wielorództwo, pęknięcia szyjki macicy podczas porodu, przerwania ciąży czy poronienia samoistne mogą pozostawiać mikrouszkodzenia, które stanowią bramę wejścia dla patogenów.
Nieodpowiednia higiena intymna, zarówno jej brak, jak i nadmierna (częste stosowanie irygacji pochwowej), zaburza naturalną florę bakteryjną, osłabiając lokalne mechanizmy obronne. Warto pamiętać, że pochwa posiada naturalną zdolność do samooczyszczania się i nie wymaga agresywnych zabiegów higienicznych.
Przebyte lub współistniejące infekcje intymne, takie jak bakteryjna vaginosis czy grzybice pochwy, zwiększają podatność na zapalenie szyjki macicy poprzez zaburzenie równowagi mikrobiologicznej w układzie rozrodczym.
Objawy zapalenia szyjki macicy – jak je rozpoznać?
„W wielu przypadkach zapalenie szyjki macicy przebiega całkowicie bezobjawowo – nawet do 70% zakażeń chlamydiami nie daje żadnych widocznych symptomów, co sprawia, że infekcja pozostaje nierozpoznana i nieleczona przez długi czas.”
Ta właściwość sprawia, że zapalenie szyjki macicy bywa nazywane „cichym zagrożeniem” dla zdrowia kobiety. Gdy jednak objawy się pojawiają, mogą one obejmować:
Upławy z pochwy
Najczęstszym i najbardziej charakterystycznym objawem są zmienione upławy. W zależności od przyczyny zapalenia mogą one przyjmować różny charakter – ropny (gęste, żółtozielone wydzieliny), śluzowo-ropny lub wodnisty. Często towarzysz im nieprzyjemny zapach, który pacjentki opisują jako „rybny” lub „zgniły”. Zwiększona obfitość upławów powinna zawsze skłonić do konsultacji ginekologicznej.
Nieprawidłowe krwawienia
Krwawienia między miesiączkami (plamienia międzymiesiączkowe) oraz krwawienia po stosunku seksualnym to kolejne niepokojące symptomy. Wynikają one z przekrwienia i zwiększonej kruchości zapalnie zmienionej błony śluzowej szyjki macicy, która łatwo ulega urazom podczas kontaktu.
Ból i dyskomfort
Wiele kobiet zgłasza ból podczas stosunku płciowego (dyspareunia), który może być na tyle nasilony, że utrudnia normalne życie seksualne. Towarzyszy temu często ból w dolnej części brzucha, okolicy krzyżowej, a także uczucie ciężkości w miednicy. Gdy stan zapalny rozszerza się na tylną część cewki moczowej, pojawiają się częstomocz i pieczenie przy oddawaniu moczu.
Objawy miejscowe
Świąd, pieczenie i zaczerwienienie okolic intymnych mogą występować zarówno w samym wejściu do pochwy, jak i na zewnętrznych narządach płciowych. Objawy te często nasilają się po stosunku, kąpieli czy w okresie menstruacji.
Przewlekłe zapalenie i jego konsekwencje
Gdy zapalenie szyjki macicy nie zostanie rozpoznane i właściwie leczone, może przejść w formę przewlekłą, charakteryzującą się długotrwałym przebiegiem z okresami zaostrzeń i remisji. Jest to szczególnie niebezpieczna sytuacja, ponieważ przewlekły proces zapalny znacznie zwiększa ryzyko poważnych powikłań.
Zapalenie narządów miednicy mniejszej
Najpoważniejszym powikłaniem jest choroba zapalna narządów miednicy mniejszej (PID – Pelvic Inflammatory Disease), która powstaje, gdy infekcja z szyjki macicy rozprzestrzenia się wstępująco na błonę śluzową macicy, jajowody i jajniki. PID stanowi bezpośrednie zagrożenie dla płodności kobiety – uszkodzenia jajowodów, tworzenie się zrostów i blizn mogą prowadzić do niepłodności lub znacząco zwiększać ryzyko ciąży pozamacicznej, która stanowi zagrożenie życia.
Konsekwencje dla ciąży
U kobiet w ciąży nieleczone zapalenie szyjki macicy niesie szczególne zagrożenia. Może dojść do transmisji infekcji na dziecko podczas porodu (szczególnie w przypadku chlamydiozy czy rzeżączki), co prowadzi do zakażenia oczu lub układu oddechowego noworodka. Ponadto stan zapalny zwiększa ryzyko przedwczesnego pęknięcia błon płodowych, przedwczesnego porodu oraz poronienia.
Inne powikłania przewlekłego zapalenia
| Powikłanie | Opis konsekwencji |
|---|---|
| Zwłóknienie szyjki | Utrata elastyczności tkanek, trudności w przebiegu porodu |
| Zwężenie kanału szyjki | Problemy z odpływem krwi menstruacyjnej, trudności w zajściu w ciążę |
| Wtórne zakażenia układu moczowego | Nawracające zapalenia pęcherza i cewki moczowej |
| Przewlekły ból miednicy | Długotrwały dyskomfort wpływający na jakość życia |
| Zwiększone ryzyko dysplazji | Potencjalnie wyższe ryzyko zmian przedrakowych |
Szczególnie niepokojące są dane wskazujące na związek przewlekłego zapalenia z ryzykiem rozwoju raka szyjki macicy, zwłaszcza gdy współistnieje zakażenie typami wysokiego ryzyka wirusa HPV.
Diagnostyka – jak rozpoznaje się zapalenie?
Wywiad i badanie ginekologiczne
Podstawą diagnostyki jest dokładny wywiad lekarski, podczas którego ginekolog pyta o charakter objawów, historię życia seksualnego, liczbę partnerów, stosowaną antykoncepcję, przebyte choroby oraz zabiegi ginekologiczne. Te informacje pozwalają ocenić ryzyko zakażenia konkretnym patogenem.
Następnie przeprowadzane jest badanie ginekologiczne w lustrach, które umożliwia bezpośrednią ocenę szyjki macicy. Lekarz może zaobserwować charakterystyczne zmiany: zaczerwienienie, obrzęk, obecność wydzieliny śluzowo-ropnej czy łatwą krwawliwość błony śluzowej przy delikatnym dotknięciu.
Badania laboratoryjne
Kluczowym elementem diagnostyki jest pobranie wymazów z kanału szyjki macicy do badań mikrobiologicznych. Materiał może być badany metodami:
Posiew mikrobiologiczny – klasyczna metoda pozwalająca na hodowlę bakterii i określenie ich wrażliwości na antybiotyki (antybiogram), co umożliwia celowane leczenie.
Metody biologii molekularnej (PCR, NAAT) – nowoczesne techniki wykrywające materiał genetyczny patogenów, charakteryzujące się wysoką czułością i swoistością. Są szczególnie przydatne w diagnostyce chlamydiozy, rzeżączki czy mykoplazmoz.
Badania serologiczne – wykrywanie przeciwciał IgM (świadczących o świeżym zakażeniu) i IgG (wskazujących na przebytą infekcję) w surowicy krwi.
Dodatkowo lekarz może zlecić badanie cytologiczne, które choć nie służy bezpośrednio do diagnostyki zapalenia, pozwala wykluczyć lub potwierdzić obecność zmian przedrakowych czy nowotworowych współistniejących z procesem zapalnym.
Skuteczne leczenie zapalenia szyjki macicy
Farmakoterapia dopasowana do przyczyny
Podstawą terapii jest leczenie przyczynowe, które zależy od zidentyfikowanego patogenu. W zapaleniu o etiologii bakteryjnej stosuje się antybiotyki:
W chlamydiozie: azytromycyna (jednorazowa dawka 1 g) lub doksycyklina (przez 7 dni) stanowią leki pierwszego rzutu. Skuteczność terapii przy prawidłowym stosowaniu przekracza 95%.
W rzeżączce: ze względu na rosnącą antybiotykooporność stosuje się ceftriakson w iniekcji domięśniowej, często w skojarzeniu z azytromycyną, aby objąć leczeniem również ewentualne współistniejące zakażenie chlamydiami.
W rzęsistkowicy: metronidazol lub tynidazol podawane doustnie przez 5-7 dni skutecznie eliminują pasożyta.
W zakażeniach wirusowych: w przypadku opryszczki stosuje się leki przeciwwirusowe z grupy acyklowiru, które skracają czas trwania objawów i zmniejszają ryzyko nawrotów.
W grzybiczym zapaleniu: leczenie obejmuje preparaty przeciwgrzybicze (flukonazol doustnie lub klotrymazol dopochwowo).
Leczenie objawowe i wspomagające
Oprócz terapii przyczynowej często stosuje się leki przeciwzapalne i przeciwbólowe (niesteroidowe leki przeciwzapalne – NLPZ), które łagodzą dolegliwości bólowe i dyskomfort. W niektórych przypadkach wskazane mogą być również probiotyki dopochwowe, które pomagają w odbudowie prawidłowej flory bakteryjnej pochwy.
Zasady skutecznej terapii
Sukces leczenia zależy od przestrzegania kilku kluczowych zasad:
Dokończenie całego cyklu antybiotykoterapii – nawet gdy objawy ustąpią wcześniej, należy zażywać lek przez cały zalecony okres, aby całkowicie wyeliminować patogen i uniknąć rozwoju oporności.
Leczenie partnera seksualnego – jest absolutnie konieczne w przypadku infekcji przenoszonych drogą płciową. Partner powinien poddać się diagnostyce i, jeśli zajdzie taka potrzeba, równoległemu leczeniu, nawet gdy nie ma objawów.
Powstrzymanie się od kontaktów seksualnych – w trakcie całego okresu leczenia należy zachować abstynencję lub stosować bezwzględnie prezerwatywy, aby uniknąć reinfekcji.
Unikanie irygacji pochwowej i nadmiernej higieny intymnej – które mogą zaburzyć proces gojenia i naturalną florę bakteryjną.
Wizyta kontrolna po zakończeniu terapii (zazwyczaj po 3-4 tygodniach) pozwala potwierdzić wyleczenie poprzez ponowne badania laboratoryjne.
Profilaktyka – jak chronić się przed zapaleniem?
Zapobieganie zapaleniu szyjki macicy opiera się głównie na bezpiecznych praktykach seksualnych. Konsekwentne stosowanie prezerwatyw lateksowych znacząco redukuje ryzyko zakażenia patogenami przenoszonymi drogą płciową. Ograniczenie liczby partnerów seksualnych i unikanie przypadkowych kontaktów również należą do skutecznych strategii prewencyjnych.
Regularne badania ginekologiczne, przynajmniej raz w roku, pozwalają na wczesne wykrycie bezobjawowych infekcji. Kobiety aktywne seksualnie, szczególnie młode, powinny regularnie wykonywać badania przesiewowe w kierunku chlamydiozy i rzeżączki.
Odpowiednia higiena intymna to złoty środek – obszar ten należy myć ciepłą wodą z delikatnym, bezwonnym mydłem, unikając nadmiernego mydlenia wnętrza pochwy. Irygacje pochwowe są nie tylko niepotrzebne, ale wręcz szkodliwe, ponieważ wymywają ochronną florę bakteryjną.
Szczepienia przeciwko HPV (dostępne dla dziewcząt i młodych kobiet) chronią przed zakażeniem typami wirusa odpowiedzialnymi za raka szyjki macicy, choć nie zapobiegają bezpośrednio zapaleniu bakteryjnemu.
Kiedy koniecznie udać się do lekarza?
Natychmiastowa konsultacja ginekologiczna jest wskazana, gdy pojawią się:
- Nietypowe, obfite lub nieprzyjemnie pachnące upławy z pochwy
- Krwawienia między miesiączkami lub po stosunku seksualnym
- Ból podczas stosunku płciowego
- Uporczywy ból w podbrzuszu lub okolicy krzyżowej
- Gorączka towarzysząca objawom ginekologicznym
- Świąd, pieczenie lub zaczerwienienie okolic intymnych utrzymujące się dłużej niż kilka dni
U kobiet w ciąży każdy z powyższych objawów wymaga szczególnie pilnej interwencji medycznej ze względu na potencjalne zagrożenie dla zdrowia matki i dziecka.
Podsumowanie
Stan zapalny szyjki macicy to częsty, ale w większości przypadków w pełni uleczalny problem zdrowotny. Kluczem do sukcesu jest świadomość własnego ciała, reagowanie na niepokojące objawy oraz regularne kontrole ginekologiczne, które pozwalają wykryć problem, zanim doprowadzi on do powikłań. Wczesna diagnostyka i prawidłowe leczenie, obejmujące także partnera seksualnego, gwarantują pełne wyleczenie i ochronę przed konsekwencjami zdrowotnymi. Pamiętajmy, że profilaktyka poprzez bezpieczne praktyki seksualne i odpowiednią higienę pozostaje najlepszą strategią ochrony zdrowia reprodukcyjnego.
Przypisy i źródła:
[1] World Health Organization. (2024). Chlamydia. Fact Sheet. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chlamydia
[2] Frontiers in Reproductive Health. (2025). Trends in infections detected in women with cervicitis over a decade. https://www.frontiersin.org/journals/reproductive-health/articles/10.3389/frph.2025.1539186/full
[3] Medscape. Cervicitis Guidelines: Guidelines Summary. https://emedicine.medscape.com/article/253402-guidelines
[4] National Center for Biotechnology Information (NCBI). StatPearls: Cervicitis. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK562193/
[5] Centers for Disease Control and Prevention (CDC). STI Treatment Guidelines: Urethritis and Cervicitis. https://www.cdc.gov/std/treatment-guidelines/urethritis-and-cervicitis.htm
[6] NCBI. StatPearls: Chlamydia. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK537286/
