Badanie GFR. Jak przebiega i ocenia się funkcję nerek?

Nerki to jedne z najbardziej zapracowanych organów w ludzkim ciele – każdego dnia filtrują około 180 litrów krwi, a mimo to ich choroba przez lata może nie dawać żadnych objawów. Właśnie dlatego badanie GFR, czyli wskaźnik filtracji kłębuszkowej, jest dziś złotym standardem oceny pracy nerek – znacznie dokładniejszym niż samo stężenie kreatyniny. Czym dokładnie jest to badanie, jak się do niego przygotować i jak samodzielnie odczytać wynik – wyjaśniamy krok po kroku.

W skrócie – najważniejsze informacje:

• GFR (eGFR) to wskaźnik określający, ile mililitrów osocza nerki są w stanie przefiltrować w ciągu minuty – im wyższy wynik, tym lepsza funkcja nerek.
• Badanie polega na pobraniu krwi i automatycznym wyliczeniu wskaźnika ze wzoru uwzględniającego stężenie kreatyniny lub cystatyny C, wiek i płeć.
• Wynik poniżej 60 ml/min/1,73 m² utrzymujący się przez ponad 3 miesiące jest jednym z kryteriów rozpoznania przewlekłej choroby nerek.

Czym jest GFR i dlaczego to ważniejszy wskaźnik niż kreatynina?

GFR, czyli współczynnik przesączania kłębuszkowego (ang. glomerular filtration rate), mówi nam, jak sprawnie nerki oczyszczają krew z produktów przemiany materii. Wyraża się go w mililitrach na minutę na 1,73 m² powierzchni ciała (ml/min/1,73 m²) – ta standaryzacja do powierzchni ciała sprawia, że wynik jest porównywalny niezależnie od budowy pacjenta.

Dlaczego GFR jest lepszym wskaźnikiem niż samo oznaczenie kreatyniny? Odpowiedź jest prosta: stężenie kreatyniny we krwi jest uzależnione od masy mięśniowej, diety i płci. Drobna 65-letnia kobieta i wysportowany 30-letni mężczyzna mogą mieć identyczne stężenie kreatyniny, ale zupełnie inną funkcję nerek. Wzór matematyczny na eGFR bierze pod uwagę te różnice i przelicza je na jeden porównywalny wskaźnik.

W praktyce klinicznej stosuje się pojęcie eGFR (estimated GFR), czyli szacowanego GFR – obliczanego automatycznie przez laboratorium na podstawie wyników krwi. To właśnie tę wartość znajdziesz na swojej karcie wyników.

Jak oblicza się eGFR? Wzory stosowane w praktyce

Laboratorium nie mierzy GFR bezpośrednio – oblicza go ze specjalnych wzorów matematycznych. Przez wiele lat standardem był wzór MDRD (Modification of Diet in Renal Disease), jednak od kilku lat stopniowo zastępuje go dokładniejszy wzór CKD-EPI, który lepiej sprawdza się przy wyższych wartościach GFR i u osób starszych.

Aktualnie rekomendowana wersja to CKD-EPI 2021 – zaktualizowana formuła, która uwzględnia wyłącznie wiek, płeć biologiczną i stężenie kreatyniny, rezygnując z wcześniej stosowanej zmiennej rasowej. To ważna zmiana, ponieważ eliminuje potencjalne nierówności w diagnostyce.

W uzasadnionych przypadkach klinicznych lekarz może zlecić wariant wzoru oparty na cystatynie C – białku produkowanym przez wszystkie komórki jądrzaste organizmu, niezależnym od masy mięśniowej. Jest to szczególnie przydatne u osób z wyjątkowo niską lub wysoką masą mięśniową, w podeszłym wieku czy u wegetarian, u których kreatynina może dawać fałszywie optymistyczne wyniki.

Najdokładniejszy jest wariant łączony CKD-EPI kreatynina + cystatyna C, jednak ze względu na wyższy koszt stosuje się go selektywnie.

Jak przebiega badanie GFR krok po kroku?

Badanie GFR w praktyce ambulatoryjnej jest bardzo proste – dla pacjenta sprowadza się do jednego pobrania krwi. Całą resztę robi laboratorium.

Przygotowanie do badania

Na badanie najlepiej zgłosić się rano, na czczo – zaleca się co najmniej 8–12 godzin przerwy od ostatniego posiłku. Warto też przez dobę przed pobraniem unikać spożywania dużych ilości mięsa (zwłaszcza gotowanego), ponieważ białko zwierzęce podnosi przejściowo stężenie kreatyniny i może zaniżać wyliczony eGFR.

Intensywny wysiłek fizyczny w dniu poprzedzającym badanie również wpływa na wynik – warto odpuścić ciężki trening dzień wcześniej. Jeśli przyjmujesz leki na stałe, nie odstawiaj ich bez konsultacji z lekarzem, ale poinformuj go o przyjmowanych preparatach: trimetoprim, cymetydyna, niektóre suplementy z kreatyną oraz niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) mogą interferować z oznaczeniem kreatyniny.

Pobranie i wynik

Krew pobierana jest standardowo z żyły łokciowej. W pakiecie z kreatyniną laboratorium automatycznie wylicza eGFR i umieszcza go na karcie wyników. Do obliczeń potrzebne są wyłącznie: stężenie kreatyniny (lub cystatyny C), wiek i płeć biologiczna pacjenta – nie musisz nic liczyć samodzielnie.

Warto wiedzieć, że samo badanie eGFR to nie wszystko. W pełnej ocenie funkcji nerek lekarz uwzględnia zazwyczaj również stosunek albuminy do kreatyniny w moczu (ACR), czyli wskaźnik albuminurii – obecności białka w moczu. To właśnie połączenie obu parametrów daje najbardziej miarodajny obraz stanu nerek.

Klirens kreatyniny ze zbiórki dobowej – kiedy jest potrzebny?

Obok oznaczenia z krwi istnieje metoda bardziej pracochłonna, ale w niektórych sytuacjach dokładniejsza – klirens kreatyniny z dobowej zbiórki moczu (wzór Cockrofta-Gaulta). Polega ona na zbieraniu całego moczu przez 24 godziny, a następnie pobraniu krwi w ostatnim dniu zbiórki.

Ta metoda stosowana jest przede wszystkim przy:

• planowaniu leczenia nerkozastępczego (dializ lub przeszczepu),
• precyzyjnym dobieraniu dawek leków wydawanych przez nerki (np. niektórych antybiotyków, leków immunosupresyjnych),
• szczególnych przypadkach, gdy wzory matematyczne mogą być mało wiarygodne.

Zbiórka dobowa jest obarczona ryzykiem błędu – przeoczenie nawet jednej porcji moczu fałszuje wynik. Dlatego lekarz powinien dokładnie poinstruować pacjenta o sposobie zbierania próbek.

Jak czytać wyniki badania GFR?

„Szacuje się, że przewlekła choroba nerek dotyka około 850 milionów ludzi na całym świecie, a ponad 2,4 miliona rocznie umiera z powodu jej powikłań lub braku dostępu do leczenia nerkozastępczego.” — The Lancet, Global Kidney Health Atlas 2023

Zrozumienie własnego wyniku jest prostsze, niż mogłoby się wydawać. Poniższa tabela przedstawia obowiązującą klasyfikację przewlekłej choroby nerek według wytycznych KDIGO (Kidney Disease: Improving Global Outcomes):

Prawidłowy wynik eGFR u zdrowej młodej osoby wynosi zazwyczaj 120–130 ml/min/1,73 m². Warto jednak wiedzieć, że po 40. roku życia GFR spada fizjologicznie o około 1 ml/min rocznie – co oznacza, że wynik 68 ml/min u 75-latka może nie być powodem do niepokoju, o ile inne parametry są prawidłowe.

Kluczowa zasada diagnostyczna: pojedynczy obniżony wynik to jeszcze nie diagnoza. Przewlekłą chorobę nerek rozpoznaje się dopiero wtedy, gdy obniżone GFR lub odchylenia w badaniu moczu utrzymują się przez co najmniej 3 miesiące.

Co obniża GFR? Najczęstsze przyczyny

Obniżony eGFR może być skutkiem zarówno ostrych, jak i przewlekłych uszkodzeń nerek. Do najczęstszych przyczyn przewlekłego obniżenia GFR należą:

• Cukrzyca – nefropatia cukrzycowa jest najczęstszą przyczyną schyłkowej niewydolności nerek w krajach rozwiniętych
• Nadciśnienie tętnicze – długotrwałe, niekontrolowane ciśnienie uszkadza naczynia kłębuszków nerkowych
• Kłębuszkowe zapalenia nerek – zarówno pierwotne, jak i w przebiegu chorób układowych (np. tocznia)
• Wielotorbielowatość nerek – genetyczna choroba prowadząca do stopniowego zastępowania miąższu torbielami
• Przewlekłe stosowanie NLPZ i innych leków nefrotoksycznych

Warto też wiedzieć o hiperfiltracji kłębuszkowej – paradoksalnym zwiększeniu eGFR powyżej normy. Może ona występować we wczesnej fazie cukrzycy lub otyłości i jest sygnałem ostrzegawczym, a nie powodem do uspokojenia. Nadmierne obciążenie kłębuszków przyspiesza ich degenerację.

Kto i jak często powinien badać GFR?

Badanie eGFR warto wykonywać profilaktycznie raz w roku, jeśli należysz do grupy podwyższonego ryzyka. Dotyczy to przede wszystkim osób z cukrzycą (zarówno typu 1, jak i 2), nadciśnieniem tętniczym, nawracającymi zakażeniami dróg moczowych lub kamicą nerkową, a także osób z rodzinnym wywiadem w kierunku chorób nerek. Wskazane jest także regularne badanie nerek u osób po 65. roku życia oraz przyjmujących długotrwale leki potencjalnie nefrotoksyczne.

W przypadku wykrytej już przewlekłej choroby nerek częstotliwość kontroli zależy od stadium – przy G3 zwykle co 6–12 miesięcy, przy G4 i G5 nawet co 3 miesiące lub częściej, według wskazań nefrologa.

Wskazaniem do pilnego wykonania badania jest pojawienie się obrzęków, zmiana ilości oddawanego moczu, obecność krwi lub białka w moczu, nagły wzrost ciśnienia tętniczego lub ból w okolicy lędźwiowej.

Co zrobić z nieprawidłowym wynikiem?

Obniżony eGFR nie jest wyrokiem – to sygnał, który wymaga dalszego działania. Pierwszym krokiem powinno być powtórzenie badania po 2–4 tygodniach, aby wykluczyć przejściowe przyczyny (odwodnienie, infekcja, intensywny wysiłek fizyczny, błąd przedanalityczny).

Jeśli wynik pozostaje nieprawidłowy, lekarz zazwyczaj rozszerza diagnostykę o badanie ogólne moczu z oceną osadu, wskaźnik ACR, USG nerek, morfologię krwi, elektrolity, kwas moczowy i lipidogram. Na podstawie tych danych podejmuje decyzję o dalszym leczeniu w POZ lub skierowaniu do nefrologa.

Skierowanie do nefrologa jest wskazane m.in. przy eGFR poniżej 30 ml/min/1,73 m², gwałtownym spadku eGFR o ponad 25% w ciągu 3–6 miesięcy, znacznej albuminurii (ACR > 300 mg/g) lub podejrzeniu wtórnej glomerulopatii.

Jak dbać o nerki na co dzień?

Skuteczna ochrona nerek nie wymaga rewolucji – często wystarczają konsekwentne zmiany w stylu życia. Dwa najważniejsze filary nefroprotekcji to kontrola ciśnienia tętniczego (docelowo poniżej 130/80 mmHg u większości pacjentów z PChN) i kontrola glikemii u osób z cukrzycą.

W ostatnich latach przełomem w nefrologii okazały się leki z grupy flozyn (inhibitory SGLT2), które pierwotnie opracowano jako leki przeciwcukrzycowe. Badania wykazały, że spowalniają postęp przewlekłej choroby nerek niezależnie od wpływu na glikemię, i dziś są rekomendowane w terapii nefroprotekcyjnej. Podobnie ważną rolę odgrywają leki z grupy inhibitorów ACE i sartanów (RAASi), obniżające ciśnienie wewnątrzkłębuszkowe.

W diecie warto ograniczyć spożycie soli kuchennej, unikać regularnego stosowania NLPZ (ibuprofen, naproksen) bez wskazań lekarskich i dbać o odpowiednie nawodnienie – choć u pacjentów z zaawansowaną PChN nadmierne spożycie płynów bywa wbrew pozorom przeciwwskazane.

GFR pod lupą – odpowiedzi na pytania, których nie zadasz lekarzowi

Czy eGFR i kreatynina to to samo badanie? Nie. Kreatynina to substancja mierzona w krwi – surowy wynik laboratoryjny. eGFR to wskaźnik obliczony z tego wyniku przy pomocy wzoru matematycznego. Dlatego na wynikach laboratoryjnych widnieje zazwyczaj zarówno stężenie kreatyniny, jak i wyliczony na jego podstawie eGFR.

Czy obniżone GFR oznacza, że trafię na dializy? Niekoniecznie. Wiele osób z eGFR w przedziale 30–59 ml/min nigdy nie dochodzi do stadium wymagającego dializoterapii, o ile choroba jest dobrze kontrolowana. Dializy stosuje się zwykle przy eGFR poniżej 15 ml/min lub gdy pojawiają się groźne powikłania mocznicowe.

Czy GFR można poprawić? Częściowo – tak. Przy ostrym uszkodzeniu nerek (np. po odwodnieniu lub infekcji) GFR może wrócić do normy po wyeliminowaniu przyczyny. W przypadku przewlekłej choroby nerek celem leczenia jest zahamowanie postępu, a nie pełne odwrócenie uszkodzenia. Jednak wdrożenie leczenia w stadiach G2–G3 daje realną szansę na wieloletnie utrzymanie dobrej jakości życia.

Czy badanie eGFR jest refundowane w Polsce? Oznaczenie stężenia kreatyniny (z automatycznym przeliczeniem na eGFR) jest finansowane przez NFZ przy skierowaniu od lekarza POZ lub specjalisty. Cystatyna C podlega refundacji w wybranych wskazaniach klinicznych.

Nerki mają głos – wystarczy ich posłuchać

Badanie GFR to jedno z najbardziej wartościowych, a jednocześnie najbardziej niedocenianych badań w podstawowej diagnostyce. Prosty wynik z pobrania krwi pozwala ocenić stan organu, który pracuje bez przerwy przez całe życie – i który zbyt często ulega uszkodzeniu zanim zdążymy zauważyć jakikolwiek sygnał ostrzegawczy.

Jeśli należysz do grupy ryzyka – masz cukrzycę, nadciśnienie, rodzinną historię chorób nerek lub regularnie przyjmujesz leki przeciwbólowe – nie zwlekaj z badaniem. eGFR wykonany raz w roku to kilka minut i kilkanaście złotych, które mogą oszczędzić lat leczenia.

Źródła

¹ KDIGO 2024 Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease. Kidney International, 2024. https://kdigo.org/guidelines/ckd-evaluation-and-management/

² Inker LA, Eneanya ND, Coresh J, et al. New Creatinine- and Cystatin C–Based Equations to Estimate GFR without Race. New England Journal of Medicine, 2021; 385:1737–1749. https://doi.org/10.1056/NEJMoa2102953

³ Bikbov B, Purcell CA, Levey AS, et al. Global, regional, and national burden of chronic kidney disease. The Lancet, 2020; 395(10225):709–733. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(20)30045-3

⁴ National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). Estimating Glomerular Filtration Rate. https://www.niddk.nih.gov/health-information/professionals/clinical-tools-patient-management/kidney-disease/laboratory-evaluation/glomerular-filtration-rate

⁵ Levey AS, Stevens LA, Schmid CH, et al. A New Equation to Estimate Glomerular Filtration Rate. Annals of Internal Medicine, 2009; 150(9):604–612. https://doi.org/10.7326/0003-4819-150-9-200905050-00006