Leszczyna to jeden z pierwszych pylących krzewów w roku – jej ziarna pojawiają się w powietrzu już w styczniu, zapowiadając początek trudnego okresu dla alergików. Choć uczulenie na ten alergen dotyczy sporej grupy osób, wielu nie zdaje sobie sprawy, że zimowy katar może być pierwszym sygnałem nadchodzącej alergii pyłkowej.
Spis treści
Najważniejsze informacje w skrócie
- Kiedy pyli leszczyna? Sezon pylenia przypada na okres od stycznia do marca, ze szczytem w lutym. W ciepłe zimy pierwsze ziarna mogą pojawić się już w połowie grudnia.
- Jakie są główne objawy? Wodnisty katar, świąd nosa, kichanie, łzawienie i zaczerwienienie oczu. Objawy dolnych dróg oddechowych występują rzadko, głównie u osób pracujących w sadach leszczynowych.
- Reakcje krzyżowe – osoby uczulone na leszczynę często reagują również na brzozę, olchę oraz niektóre pokarmy, szczególnie orzechy laskowe, jabłka i morele.
Leszczyna pospolita – botaniczna wizytówka
Leszczyna pospolita (Corylus avellana) to krzew lub niewielkie drzewo osiągające do 5 metrów wysokości. Występuje powszechnie w całej Polsce – rośnie dziko w lasach mieszanych, na polanach i porębach, ale również w przydomowych ogródkach i na działkach. Charakterystyczne żółtozielone „kotki” – kwiatostany męskie – rozwijają się jeszcze jesienią, ale pyłek uwalniają dopiero pod koniec zimy.
Dlaczego leszczyna jest tak silnym alergenem? Przede wszystkim z powodu ogromnej ilości produkowanego pyłku. Pojedynczy krzew może uwolnić miliony mikroskopijnych ziaren, które są niezwykle lekkie i przenoszone przez wiatr na znaczne odległości. W sprzyjających warunkach pogodowych pyłek leszczyny może przemieścić się nawet na kilkadziesiąt kilometrów od źródła.
Kalendarz pylenia leszczyny w Polsce
„Około 40 proc. mieszkańców Polski to osoby z dodatnimi testami, czyli takie, które mogą potencjalnie zareagować na wiosenne pyłki olchy, leszczyny, czy brzozy. Osób z potwierdzoną alergią mamy w Polsce aż 30 proc.” – dr hab. n.med. Piotr Dąbrowiecki, członek zarządu głównego Polskiego Towarzystwa Alergologicznego
Leszczyna rozpoczyna sezon pylenia jako pierwsza roślina w roku. Typowe daty pylenia to okres od stycznia do marca, przy czym szczyt koncentracji pyłków przypada zwykle na luty. Początek kwitnienia leszczyny jest uznawany w botanice za oficjalny początek przedwiośnia.
Czynniki wpływające na intensywność pylenia
Dokładne daty rozpoczęcia i zakończenia sezonu pylenia zależą od kilku czynników:
Temperatura – ciepłe zimy powodują wcześniejsze rozpoczęcie pylenia, nawet w grudniu. Badania z ostatnich lat pokazują, że pylenie może rozpocząć się nawet do 40 dni wcześniej niż przed dekadą[1]. Co ciekawe, kwiaty leszczyny są odporne na mróz i mogą uwalniać pyłek nawet przy temperaturze -12°C.
Region Polski – na południu kraju pylenie zazwyczaj rozpoczyna się 1-2 tygodnie wcześniej niż na północy. W 2019 roku największe stężenie pyłku leszczyny odnotowano w Lublinie, co wynikało z liczby plantacji tego krzewu w regionie.
Warunki atmosferyczne – słoneczne, wietrzne i suche dni sprzyjają intensywnemu uwalnianiu pyłku. Z kolei deszcz tymczasowo zmniejsza jego stężenie w powietrzu.
Zmiany klimatyczne – specjaliści alarmują, że sezon pylenia wydłuża się o około 19 dni, a całkowita roczna emisja pyłków wzrasta o 16-40 proc.[2]
Gdzie stężenie pyłku jest najwyższe?
W dużych aglomeracjach miejskich stężenie pyłku leszczyny jest stosunkowo niskie w centralnych dzielnicach. Najwyższe wartości odnotowuje się:
- W pobliżu ogródków działkowych
- W rejonach sadów leszczynowych
- Na terenach podmiejskich
- W pobliżu lasów i parków
Zimą, gdy zamykamy okna ze względu na niskie temperatury, narażenie na pyłek leszczyny w pomieszczeniach jest ograniczone. Dlatego szczególnie narażone są osoby pracujące na zewnątrz – rolnicy, sadownicy, leśnicy oraz amatorzy zimowych wycieczek.
Objawy uczulenia na pyłki leszczyny
Charakterystyczną cechą alergii na leszczynę jest nagłe pojawienie się objawów – bez stopniowego rozwoju, który towarzyszy innym uczuleniom pyłkowym. Wynika to z okazjonalnego kontaktu z pyłkiem w wysokich stężeniach na ograniczonych obszarach.
Typowe objawy alergiczne
Objawy pojawiają się najczęściej przy stężeniu przekraczającym 80 ziaren pyłku na 1 m³ powietrza, choć u szczególnie wrażliwych osób mogą wystąpić już przy 35 ziarenkach na metr sześcienny. Nasilone dolegliwości obserwuje się przy stężeniu powyżej 150 ziaren/m³.
Alergiczny nieżyt nosa to najczęstsza manifestacja uczulenia:
- Obfita wodnista wydzielina z nosa
- Intensywny świąd nosa
- Napadowe kichanie (często serią kilkunastu kichu)
- Zatkanie nosa (występuje rzadziej niż w innych alergiach pyłkowych)
Objawy oczne towarzyszą niemal zawsze nieżytowi nosa:
- Zaczerwienienie spojówek
- Intensywne łzawienie
- Pieczenie i świąd oczu
- Uczucie piasku pod powiekami
- Obrzęk powiek (w cięższych przypadkach)
Objawy ze strony dolnych dróg oddechowych występują bardzo rzadko i dotyczą głównie osób intensywnie narażonych zawodowo:
- Suchy, napadowy kaszel
- Uczucie ucisku w klatce piersiowej
- Duszność
- Świszczący oddech (u osób z astmą)
Objawy ogólne związane z alergią:
- Przewlekłe zmęczenie
- Problemy z koncentracją
- Zaburzenia snu
- Bóle głowy
- Osłabienie
Zespół alergii krzyżowej – kiedy pyłek łączy się z pokarmem
Osoby uczulone na pyłek leszczyny często doświadczają reakcji krzyżowych. Co to oznacza w praktyce? Układ odpornościowy mylnie rozpoznaje białka zawarte w różnych substancjach jako te same zagrożenie, powodując reakcję alergiczną.
Głównym alergenem leszczyny jest białko Cor a 1, które wykazuje podobieństwo strukturalne do białek zawartych w:
| Pyłki krzyżowo reagujące | Produkty spożywcze |
|---|---|
| Brzoza (najczęstsza reakcja) | Orzechy laskowe |
| Olcha | Jabłka, gruszki |
| Grab | Morele, brzoskwinie, śliwki |
| Marchew, seler | |
| Kiełki soi |
Reakcje krzyżowe z pokarmami objawiają się najczęściej jako zespół alergii jamy ustnej (OAS). Po spożyciu problematycznego produktu pojawiają się:
- Świąd i mrowienie w jamie ustnej
- Obrzęk warg, języka lub gardła
- Uczucie drapania w gardle
- W rzadkich przypadkach – reakcje ogólnoustrojowe
Warto wiedzieć, że obróbka termiczna często niszczy alergenne białka w owocach i warzywach. Dlatego niektóre osoby tolerują pieczone jabłka, mimo że świeże owoce wywołują u nich objawy.
Diagnostyka alergii na pyłki leszczyny
Właściwa diagnoza to klucz do skutecznego leczenia. Proces diagnostyczny powinien zawsze rozpoczynać się od wizyty u alergologa.
Wywiad lekarski – lekarz szczegółowo wypyta o:
- Czas i okoliczności pojawiania się objawów
- Rodzaj dolegliwości i ich nasilenie
- Historię chorób alergicznych w rodzinie
- Roślinność w okolicy miejsca zamieszkania i pracy
- Reakcje na określone pokarmy
Testy skórne punktowe to podstawowe badanie diagnostyczne. Na skórę przedramienia nakłuwane są kropelki ekstraktów alergenowych. Po 15-20 minutach lekarz ocenia reakcję – pojawienie się bąbla i zaczerwienienia świadczy o uczuleniu. Test jest bezpieczny, szybki i niemal bezbolesny.
Badania laboratoryjne obejmują oznaczenie swoistych przeciwciał IgE we krwi. Nowszą i dokładniejszą metodą jest diagnostyka molekularna (component resolved diagnostics), która pozwala zidentyfikować konkretne białka uczulające i ocenić ryzyko reakcji krzyżowych.
Testy prowokacyjne przeprowadza się rzadko, głównie gdy wyniki innych badań są niejednoznaczne. Polegają na kontrolowanym kontakcie z alergenem pod nadzorem lekarza.
Leczenie alergii na pyłki leszczyny
Farmakoterapia objawowa
Leki przeciwhistaminowe to podstawa leczenia objawowego. Dostępne są w tabletkach, kroplach do oczu i syropach dla dzieci. Leki II generacji nie powodują senności i można je stosować długoterminowo.
Glikokortykosteroidy donosowe skutecznie łagodzą objawy nieżytu nosa. Działają miejscowo, więc są bezpieczne nawet przy długotrwałym stosowaniu. Efekt pojawia się po kilku dniach regularnego użycia.
Krople do oczu zawierające antyhistaminiki lub steroidy przynoszą ulgę w objawach ocznych. W przypadku łagodnych dolegliwości wystarczą preparaty stabilizujące błonę śluzową.
Leki rozszerzające oskrzela są niezbędne u osób z objawami astmy. Stosuje się je doraźnie lub profilaktycznie, w zależności od nasilenia objawów.
Immunoterapia swoista – jedyne leczenie przyczynowe
Immunoterapia, potocznie zwana odczulaniem, to jedyna metoda lecząca przyczynę alergii, a nie tylko jej objawy. Polega na systematycznym podawaniu stopniowo zwiększanych dawek alergenu, aby nauczyć układ odpornościowy tolerancji.
Jak działa odczulanie? Immunoterapia wielokierunkowo wpływa na procesy immunologiczne: hamuje nadmierną odpowiedź limfocytów Th2, pobudza limfocyty regulatorowe wygaszające reakcję alergiczną oraz stymuluje wytwarzanie przeciwciał IgG4 blokujących reakcję.
Formy immunoterapii:
Podskórna (SCIT) – alergeny podawane są w zastrzykach w gabinecie lekarza. Po każdym zastrzyku pacjent pozostaje pod obserwacją 30-40 minut. Wizyty w fazie początkowej odbywają się co tydzień, później rzadziej.
Podjęzykowa (SLIT) – alergeny w postaci kropli lub tabletek pacjent przyjmuje samodzielnie w domu, codziennie kładąc preparat pod język. Ta forma jest szczególnie wygodna i bezpieczna.
Czas trwania i efektywność – odczulanie należy stosować minimum 3 lata, optymalnie 3-5 lat. Pierwsze efekty pojawiają się często już po kilku miesiącach, ale pełna tolerancja wymaga czasu. Najważniejsze, że efekt utrzymuje się przez wiele lat po zakończeniu terapii.
Wskazania do immunoterapii:
- Potwierdzenie uczulenia w testach diagnostycznych
- Wyraźny związek między kontaktem z alergenem a objawami
- Wiek powyżej 5 lat
- Brak ciężkich chorób współistniejących
- Gotowość pacjenta do wieloletniej terapii
Profilaktyka i życie z alergią na leszczynę
Jak unikać kontaktu z pyłkiem?
Monitorowanie stężenia pyłków – korzystaj z kalendarzy pyłkowych dostępnych online i w aplikacjach mobilnych. Dane pochodzą z ogólnopolskiej sieci pomiarowej i są aktualizowane codziennie.
Planowanie aktywności – w dni o wysokim stężeniu pyłku:
- Ogranicz przebywanie na zewnątrz, szczególnie między 5:00 a 10:00 rano
- Unikaj wycieczek do lasów i parków
- Przewietrzaj mieszkanie wieczorem lub po deszczu
- Noś okulary przeciwsłoneczne chroniące oczy
Higiena domowa – po powrocie do domu zmień ubrania i weź prysznic, myjąc również włosy. Nie suszyć prania na zewnątrz w sezonie pylenia. Rozważ zakup oczyszczacza powietrza z filtrem HEPA.
W samochodzie – używaj klimatyzacji z filtrem pyłkowym, unikaj otwierania okien podczas jazdy.
Dieta eliminacyjna przy reakcjach krzyżowych
Jeśli doświadczasz objawów po spożyciu orzechów laskowych lub świeżych owoców, konieczna może być dieta eliminacyjna. Pamiętaj:
- Uważnie czytaj etykiety – orzechy laskowe znajdują się w wielu czekoladach, ciastach i pastach
- Prowadź dzienniczek pokarmowy, by zidentyfikować problematyczne produkty
- Nie eliminuj pokarmów bez konsultacji z lekarzem lub dietetykiem
- Obróbka termiczna może uczynić niektóre produkty bezpiecznymi
Wspomagające metody łagodzenia objawów
Płukanie nosa solą fizjologiczną po każdym wyjściu na zewnątrz mechanicznie usuwa pyłek z błon śluzowych. Nawilżanie błony śluzowej nosa olejkiem lub kroplami nawilżającymi tworzy barierę ochronną. Ważna jest także odpowiednia wilgotność powietrza w domu (40-60%).
Kiedy udać się do lekarza?
Natychmiastowa konsultacja jest konieczna, gdy:
- Pojawia się nagła duszność lub świszczący oddech
- Występuje obrzęk twarzy, języka lub gardła
- Objawy znacząco utrudniają codzienne funkcjonowanie
- Leki dostępne bez recepty nie przynoszą ulgi
Wizytę u alergologa warto umówić, jeśli:
- Objawy pojawiają się co roku w tym samym okresie
- Podejrzewasz reakcje krzyżowe z pokarmami
- Rozważasz immunoterapię
- Chcesz poznać dokładne przyczyny swoich dolegliwości
Podsumowanie
Alergia na pyłki leszczyny, choć często bagatelizowana z uwagi na zimową porę roku, może znacząco obniżyć jakość życia. Kluczem do komfortu jest wczesne rozpoznanie uczulenia, odpowiednie leczenie objawowe oraz rozważenie immunoterapii – jedynej metody eliminującej przyczynę alergii.
Dzięki dostępnym narzędziom monitoringu pyłkowego, skutecznym lekom i możliwości odczulania, osoby uczulone mogą normalnie funkcjonować nawet w sezonie pylenia. Pamiętaj, że każda alergia wymaga indywidualnego podejścia – konsultacja z alergologiem pomoże dobrać optymalne leczenie dopasowane do Twoich potrzeb.
Przypisy i źródła
[1] Instytut Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy, monitoring pyłkowy, https://www.ios.gov.pl
[2] Polskie Towarzystwo Alergologiczne, https://pta.med.pl
[3] Rapiejko P., Stankiewicz W., Szczygielski K., Jurkiewicz D., „Progowe stężenie pyłku roślin niezbędne do wywołania objawów alergicznych”, Otolaryngologia Polska 2007, 61(4), 591–594
[4] Majkowska-Wojciechowska B., „Pyłek roślin i alergeny sezonowe w Polsce”, Alergia Astma Immunologia 2016, 21(1), 5–15
[5] Narodowy Fundusz Zdrowia, dane epidemiologiczne, https://www.nfz.gov.pl
